Windows Run, Windows əməliyyat sistemində istifadə edilən bir vasitədir və istifadəçilərə qısa yollarla müxtəlif proqramları işə salmağa, qovluqlara daxil olmağa, və ya xüsusi əmrlər yerinə yetirməyə imkan verir. Bu alət sadə bir axtarış və icra mexanizmi kimi fəaliyyət göstərir və istifadəçilərin iş prosesini sürətləndirir.

Windows Run necə açılır?

1. Qısayol Klavişləri ilə:Windows + R düymələrinə eyni anda basın.
2. Başlat Menyusu vasitəsilə:Başlat menyusundan “Run” yazaraq axtarış edin və seçin.

Windows Run nə üçün istifadə olunur?

1. Proqramları sürətli işə salmaq:Məsələn, Microsoft Word-u açmaq üçün sadəcə winword yazıb Enter basmaq kifayətdir.
2. Qovluq və fayllara daxil olmaq:Məsələn, birbaşa masaüstünü açmaq üçün Desktop yazıb icra edə bilərsiniz.
3. Sistem alətlərinə çıxış:Windows alətlərinə tez giriş üçün istifadə olunur. Məsələn:
   • msconfig – Sistem Konfiqurasiya Panelini açmaq.
   • cmd – Komanda xətti (Command Prompt).
   • regedit – Registr redaktoru.
4. Şəbəkə resurslarına daxil olmaq:Şəbəkə üzərindəki xüsusi IP və ya UNC yolu ilə qovluqlara və ya resurslara qoşulmaq üçün istifadə olunur.
   • Məsələn, \\\\192.168.1.1.

Ən Çox İstifadə Edilən Windows Run Əmrləri və İzahları

1. cmd – Komanda sətrini (Command Prompt) açır.
2. powershell – PowerShell konsolunu işə salır.
3. notepad – Notepad mətn redaktorunu işə salır.
4. calc – Kalkulyatoru açır.
5. explorer – File Explorer-i işə salır.
6. msconfig – Sistem Konfiqurasiya Panelini açır.
7. services.msc – Windows Xidmətləri (Services) pəncərəsini açır.
8. taskmgr – Tapşırıq İdarəçisini (Task Manager) işə salır.
9. control – Nəzarət Panelini (Control Panel) açır.
10. regedit – Windows Registr Redaktorunu işə salır.
11. eventvwr – Event Viewer-i (Hadisələr İzləyicisi) açır. Loglara baxmaq üçün bölmə.
12. mrt– Windowsdakı daxili antivirus ilə virus scan işlətmək
13. mstsc – RDP qoşulması üçün olan aləti açır
14. optionalfeatures – Windows Feauters aktiv etmək və söndürmək üçün bölmə, məs- HyperV
15. windowsdefender: – Windows Defender Antivirusu açır
16. taskschd.msc – Task Scheduler bölməsini açır

İnternet və Şəbəkə Əmrləri

1. ncpa.cpl – Şəbəkə Bağlantıları pəncərəsini açır.
2. firewall.cpl – Windows Firewall parametrlərinə daxil olur.
3. inetcpl.cpl – İnternet Seçimləri pəncərəsini açır.
4. \\\\IP ünvanı – Şəbəkədəki başqa bir cihazın resurslarına qoşulma. Fileserverə.
5. ping IP – Şəbəkə bağlantısını yoxlamaq üçün “ping” komandasını işə salır.

Sistem Parametrləri və Alətlər

1. dxdiag – DirectX Diaqnostika Vasitəsini açır.
2. msinfo32 – Sistem haqqında məlumat almaq
3. sysdm.cpl – Sistem Xüsusiyyətləri pəncərəsini işə salır. Domain Join etmək üçün bölməyə giriş
4. diskmgmt.msc – Disk İdarəçisini (Disk Management) açır.
5. compmgmt.msc – Kompüter İdarəetməsi pəncərəsini açır.
6. gpedit.msc – Local Group Policy Editoru işə salır (yalnız Windows Pro versiyalarda).
7. lusrmgr.msc – Local user və qrupların yaradıldığı bölmə
8. devmgmt.msc – Kompüter və qoşulu avadanlıqların və driverlərin yoxlanıldığı bölmə

Proqramların və Qovluqların İdarə Edilməsi

1. appwiz.cpl – Proqramların silinməsi və ya dəyişdirilməsi.
2. control printers – Printer və Skayner parametrlərini açır. Buradan yeni printer əlavə edə bilərsiz.
3. %temp% – Müvəqqəti faylların olduğu qovluğu açır.
4. %appdata% – yüklü proqramların saxlanıldığı papkalar
5. shell:startup – Başlanğıc proqramlarının yerləşdiyi qovluğu açır. kompüter açılanda arxa planda avtomatik açılması təyin olunan proqramların olduğu papka
6. cleanmgr – Disk Təmizləmə vasitəsini işə salır.
7. shell:appsfolder – yüklənmiş proqramların siyahısını açır, buradan da proqramları silmək də mümkündür.

Digər Faydalı Əmrlər

1. mspaint – Paint proqramını işə salır.
2. osk – Ekran klaviaturasını açır.
3. charmap – Simvol xəritəsini (Character Map) açır. Emojilər.
4. perfmon – Performans izləyicisi proqramını açır.
5. resmon – Resurs Monitoru açır.
6. outlook.exe /safe – Outlook proqramında problem olanda safe mode-da açmaq üçün
7. control admintools – Administrative proqramların yerləşdiyi papkanı açar.
8. winver – Windows OS növünü göstərir.
9. defrag – Disk defragmentasiyasını açır.
10. powercfg.cpl – güc və batereyka tənzimləmələri, yuxu rejimi
11. rstrui.exe – Restore Point wizardı açır
12. \\\\localhost – Paylaşılmış papkaları açır

Bu əmrlərdən istifadə etmək üçün Windows + R kombinasiyasını basın, əmri yazın və Enter düyməsini sıxın. Yuxarıda qeyd olunan komandaların əksəriyyətini cmd-də yazaraq da həmin yerlərə daxil ola bilərsiniz.

Təcrübə etdikcə bu əmrlərin gündəlik işlərdə nə qədər vaxt qazandırdığını görəcəksiniz! Run ilə proqramlara daxil olmaq həm də sizi daha profesional göstərəcək.

CMD (Command Prompt)

CMD, Windows əməliyyat sistemində qrafik interfeys olmadan əmrləri yerinə yetirmək üçün istifadə edilən bir konsol tətbiqidir. Bu vasitə, sistem idarəetməsi, problemlərin həlli, şəbəkə yoxlamaları və müxtəlif əməliyyatları daha effektiv şəkildə yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulub. CMD, DOS əmrlərinə bənzər sintaksisə malikdir, lakin Windows-un müasir funksiyaları ilə də işləyir.

CMD nə üçün istifadə olunur?

1. Sistem idarəetməsi:Fayl əməliyyatları, qovluq yaradılması və ya silinməsi, disk yoxlamaları kimi funksiyalar.
2. Şəbəkə yoxlaması:Şəbəkə bağlantısını analiz etmək və şəbəkə problemlərini həll etmək üçün ping, ipconfig, tracert kimi əmrlər.
3. Proqramlaşdırma və avtomatlaşdırma:Bat (Batch) fayllar və skriptlərin işə salınması və avtomatlaşdırılmış tapşırıqların yerinə yetirilməsi.
4. Problemlərin həlli:Disk və sistem problemlərini aradan qaldırmaq üçün istifadə olunan əmr alətləri (sfc, chkdsk və s.).
   

   CMD necə açılır?

   1. Başlat menyusundan:Başlat düyməsini basın, cmd yazın və Enter basın.
   2. Run vasitəsilə:Windows + R düymələrini basın, sonra cmd yazıb Enter basın.
   3. Administrator rejimində açmaq:Başlat menyusundan cmd yazın, sağ klikləyərək Run as Administrator seçin. Və ya Ctrl+Shift+Enter qısa yolu ilə daxil olun.

Ən Çox İstifadə Edilən Əsas CMD Komandaları

Aşağıda CMD-də tez-tez istifadə olunan əmrlər və onların məqsədləri verilib:

Fayl və Qovluq İdarəetməsi

• dir – Mövcud qovluqdakı fayl və qovluqları siyahılayır.
• cd – Qovluq dəyişdirir.
  • Məsələn, cd C:\\Users.
• mkdir – Yeni qovluq yaradır.
  • Məsələn, mkdir YeniQovluq.
• del – Faylları silir.
  • Məsələn, del fayl.txt.
• copy – Faylları kopyalayır.
  • Məsələn, copy fayl.txt D:\\Backup.
• move – Faylları bir yerdən digərinə köçürür.

Sistem İdarəetməsi

• ipconfig – Şəbəkə bağlantısı haqqında məlumatları göstərir.
• ping – Şəbəkə bağlantısını yoxlayır. ping -t ilə isə durmadan ping atır. ctrl+c ilə stop.
• tracert – Bir IP və ya URL-ə gedən yolun izini göstərir. Məsələn tracert 8.8.8.8 – dedikdə paketlərimiz google-a gedərkən hansı yollardan keçir onu göstərir.
• tasklist – Hazırda işləyən proseslərin siyahısını göstərir.
• taskkill – İşləyən prosesi bağlayır.
  • Məsələn, taskkill /im notepad.exe /f.

Disk və Fayl Sistemi

• chkdsk – Diskləri yoxlayır və problemləri düzəldir.
• diskpart – Disk idarəetmə vasitəsini işə salır.
• format – Diski format edir.
• sfc /scannow – Sistem fayllarını yoxlayır və itkin/dəyişdirilmiş faylları bərpa edir.

Şəbəkə və Məlumat Alma Əmrləri

• netstat – Şəbəkə bağlantılarını və portları göstərir.
• nslookup – DNS həllini yoxlayır.
• curl [ip.sb](<http://ip.sb/>) – Public ip addresini cmd ile görmək
• route print – Şəbəkə marşrutlarını göstərir və ya idarə edir.
• netstat -af – kimlər hansı port ilə senə qoşulub listen edirsən
• whoami – Hansı user ilə login olduğumuzu göstərir
• net user – Local İstifadəçiləri idarə etmək üçün istifadə olunur.
• arp -a – Şəbəkə cihazlarının MAC ünvanlarını göstərir.
• getmac – MAC ünvanını göstərir.
• wmic bios get serialnumber – kompüterin seriya nömrəsini göstərir.

Faydalı Digər Əmrlər

• cls – Konsolu təmizləyir.
• color0a – Konsolu hacker terminalı kimi yaşıl yazı edir.
• help – Mövcud əmrlərin siyahısını və istifadəsini göstərir.
• exit – CMD pəncərəsini bağlayır.
• hostname – Kompüterin adını göstərir.

Kompüterdə şəbəkə problemləri zamanı istifadə olunan ipconfig əmrləri:

ipconfig /all

Kompüterinizin şəbəkədəki IP ünvanını və əlavə şəbəkə məlumatlarını göstərir (DNS serverlər, Gateway, MAC ünvan və s.).

ipconfig /release

Kompüterin mövcud şəbəkə IP ünvanını buraxır və onu deaktiv edir.

ipconfig /renew

Kompüterin şəbəkədə yeni bir IP ünvan almasını təmin edir. Adətən əvvəlcə release, sonra renew əməliyyatları istifadə olunur.

ipconfig /registerdns

Kompüterin adını və IP ünvanını DNS serverdə qeyd etmək üçün istifadə olunur.

ipconfig /flushdns

DNS müştərilərinin keş yaddaşında saxlanılan ad-IP uyğunluq məlumatlarını silir və keşi təmizləyir. Bu əməliyyat problemlərin həlli zamanı istifadə olunur.

Bu əmrlər şəbəkə problemlərini diaqnoz etmək və həll etmək üçün çox faydalıdır.

  Digər CMD Komandaları

net stop spooler – printer problemi zamanı spooleri söndürmək net start sppoler – yenidən işə salmaq

gpupdate – Qrup siyasəti dəyişikliklərini yeniləyir. gpresult /r – Tətbiq edilən qrup siyasətlərini göstərir.

shutdown – Kompüteri söndürmək və ya yenidən başlatmaq üçün istifadə olunur. shutdown /r /fw /f /t 0 – kompu sondurub biosdan basladir

logoff – qoşulduğumuz kompüter və serverdən çıxış edir

robocopy – Faylları və qovluqları effektiv şəkildə kopyalayır. xcopy – Faylları və qovluqları kopyalamaq üçün istifadə olunur.

CMD Komandaları ilə daha öncə qoşulduğunuz Wi-fi paroluna baxmaq

1. CMD admin kimi açın: Windows+R düymələrini basın, sonra cmd yazıb Ctrl+Shift+Enter düymələrini basın.
2. netsh wlan show profile – bu komanda ilə Aktiv qoşulduğumuz Wi-Fi şəbəkəsinin adını (SSID) öyrənirik
3. netsh wlan show profile ‘’Wifi1-Home’’ key=clear – bu komanda ilə isə Wifi1-Home adlı wifi-in paroluna baxa bilərik

CMD-də Administrator haqlarına sahib istifadəçi hesabının açılması

1. CMD-i Admin kimi açın:
   • Windows+R düymələrini basın, sonra cmd yazıb Ctrl+Shift+Enter düymələrini basın.
2. CMD-d’ Yeni istifadəçi əlavə etmək üçün əmr:

net user <istifadəçi_adı> <parol> /add

1. İstifadəçiyə Administrator hüquqları vermək

net localgroup administrators <istifadəçi_adı> /add

Örnək:

net user cavadmikayil 12345 /add

net localgroup administrators cavadmikayil /add

Yeni əlavə etdiyimiz istifadəçini görmək üçün: net user

İstifadəçi Hesabını Silmək: net user cavadmikayil /delete

CMD-nin Üstünlükləri

• Sürət: Əməliyyatları daha tez yerinə yetirməyə imkan verir.
• Qrafik interfeys tələb etmir: Problemli hallarda belə işləyə bilər.
• İnteqrasiya: Windows-un daxili alətləri və funksiyaları ilə sıx əlaqəlidir.

CMD, sistem mütəxəssisləri və təcrübəli istifadəçilər üçün güclü bir vasitədir. Gündəlik istifadə və problemlərin həlli üçün onun imkanlarını öyrənmək çox faydalıdır.

CMD ilə Powershell və Windows Terminal arasındakı əsas fərqlər

CMD, Windows Terminal, və PowerShell arasında əsas fərqlər onların istifadə məqsədi, funksionallığı və texnoloji inkişaf səviyyəsidir. Hər biri Windows əməliyyat sistemində fərqli ehtiyacları ödəmək üçün nəzərdə tutulub. Gəlin onların fərqlərinə ətraflı baxaq:

1. CMD (Command Prompt)

CMD, Windows-un ənənəvi komanda xətti interfeysidir və əsasən DOS əmrləri ilə işləyir.

Xüsusiyyətləri:

• **Köklü və əsas:**CMD DOS-un mirasıdır və əsas əmrlər (dir, cd, copy, və s.) üçün istifadə olunur.
• **Məhdud funksionallıq:**Daha sadə və az çevikdir. Mürəkkəb skript yazmaq üçün uyğun deyil.
• **Texnoloji köhnəlik:**Yeni funksiyalar əlavə olunmur və müasir ehtiyacları tam qarşılamır.

İstifadə məqsədləri:

• Sadə sistem əmrlərini yerinə yetirmək.
• Fayl və qovluq idarəetməsi.
• Əsas sistem diaqnostikası (ping, ipconfig, və s.).

2. PowerShell

PowerShell, Microsoft tərəfindən CMD-nin və skript yazma tələblərinin çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaq üçün yaradılmışdır. O, həm interaktiv komanda xətti interfeysi, həm də güclü skript yazma vasitəsidir.

Xüsusiyyətləri:

• **Objekt əsaslı:**PowerShell obyektlər ilə işləyir (fayllar, proseslər və s.), bu da onu daha çevik və güclü edir. Məlumatları obyekt kimi ötürməyə imkan verir.
• Müasir əmrlər (cmdlets):Get-Command, Get-Process, Get-Help kimi cmdlet-lər ilə daha geniş funksionallıq təmin edir.
• **Çarpaz platforma dəstəyi:**PowerShell-in son versiyaları Linux və macOS-da da işləyir.
• **Skript yazma:**Kompleks avtomatlaşdırma prosesləri üçün inkişaf etmiş bir mühit təmin edir.

İstifadə məqsədləri:

• Sistem və şəbəkə idarəetməsi.
• Kompleks skriptlərin yaradılması və avtomatlaşdırma.
• Məlumatların formatlanması və idarə edilməsi.

3. Windows Terminal

Windows Terminal, Microsoft tərəfindən CMD, PowerShell, və digər komanda xətti alətlərini bir araya gətirmək üçün hazırlanmış müasir bir interfeysdir.

Xüsusiyyətləri:

• **Bir çox mühit üçün vahid interfeys:**Windows Terminal həm CMD, həm PowerShell, həm də WSL (Windows Subsystem for Linux) və SSH sessiyalarını bir yerdə idarə etməyə imkan verir.
• **Müasir dizayn:**Tablar, müxtəlif temalar və fərdiləşdirilə bilən interfeyslə daha istifadəçi dostudur.
• **Unicode və GPU dəstəyi:**Müasir şriftlər və emoji daxil olmaqla genişləndirilmiş mətn tərtibatını dəstəkləyir.
• **Tətbiqlər üçün çeviklik:**Bütün komanda xətti alətlərini bir yerdə saxlamaq və idarə etmək üçün hazırlanıb.

İstifadə məqsədləri:

• CMD və PowerShell-in eyni mühitdə işlədilməsi.
• Linux-un WSL funksiyalarına çıxış.
• SSH və uzaq sistemlərə qoşulma.

Əsas Fərqlər

Nəticə olaraq

• CMD əsas əmrlər üçün uyğun və sadədir, lakin müasir tələbləri qarşılamaqda məhduddur.
• PowerShell müasir və güclüdür, obyekt əsaslı iş prinsipi ilə geniş imkanlar təklif edir.
• Windows Terminal hər iki mühiti və digər alətləri vahid və müasir interfeysdə birləşdirir, daha yaxşı istifadəçi təcrübəsi təqdim edir.

Hər biri müxtəlif istifadəçilər və ehtiyaclar üçün uyğun hazırlanmışdır. Ehtiyacınıza görə seçim edə bilərsiniz!

Ən Faydalı Windows Klaviatura Qısayolları

Ümumi Qısayollar:

• WinKey + D – Masaüstünü göstər və ya gizlət.
• WinKey + R – RUN pəncərəsini açır.
• WinKey + L – Kompüteri tez bir zamanda kilidləyir.
• WinKey + E – File Explorer-i açır.
• WinKey + I – Ayarları (Settings) açır.
• WinKey + X – Sürətli əlaqə (Quick Link) menyusunu açır.
• WinKey + P – Xarici monitor və proyeksiya parametrlərini açır.

Task Manager və Sistem:

• Ctrl + Shift + Esc – Tapşırıq İdarəçisini (Task Manager) açır.
• Restart və Shift basılı saxla – Təhlükəsiz rejimdə (Safe Mode) açılır.

Pəncərələr və Proqramlar:

• Alt + Enter – Seçilmiş fayl və ya qovluğun xüsusiyyətlərini açır. Properties.
• Alt + Tab – Aktiv tətbiqlər arasında keçid edir.
• Alt + F4 – Aktiv proqramı bağlayır. Exit.
• WinKey + Ctrl + D – Yeni virtual masaüstü yaradır.
• WinKey + Tab – Tapşırıq görüntüsünü (Task View) açır.
• F11 – Aktiv pəncərəni tam ekran rejiminə keçirir.

Kopyalama, Silmə və Digər Əməliyyatlar:

• F5 – Aktiv pəncərəni yeniləyir.
• F2 – Seçilmiş faylı və ya qovluğu adlandırır (rename).
• Shift + Delete – Faylı səbətə göndərmədən birbaşa silir.
• Ctrl + Shift – Klaviatura düzənini dəyişdirir.
• WinKey + Spacebar – Klaviatura dili və giriş metodunu dəyişir.

Ekran və Şəkil Çəkilməsi:

• WinKey + PrtScn – Tam ekran görüntüsünü çəkir və “Ekran Görüntüləri” qovluğunda saxlayır.
• WinKey + Shift + S – Ekranın müəyyən hissəsinin görüntüsünü çəkməyə imkan verir.
• WinKey + G – Widget ekranını və ekran yazma vasitəsini açır. Daha çox oyunlar üçün.

Bağlantılar və Proyeksiya:

• WinKey + K – Cihaz qoşulması (Bluetooth və ya Miracast) üçün Connect menyusunu açır.
• WinKey + P – Proyeksiya parametrlərini açır.

Gündəlik həyatda və işdə biz bir çox işimizi səs, foto, video və documentlərdən istifadə edərək həll edirik. Düzdür ki, keçmişə baxmayaraq günümüzdə mobil telefonların və komputerlərin yaddaşı həddindən çox artırılıb amma nəzərə almalıyıq ki bir çox faylların da həcmi bununla paralel olaraq artmışdır, dolayısı ilə bir çox cihazlarda artıq yaddaş problemi yaşanmaqdadır. Həmçinin bir çox veb servis və proqramları işlətmək üçün komputerlər güclü resusrlar tələb edir və bu bəzən bizə çox baha başa gəlir, komputer və serverlərimiz də zəif olanda işlətdiyimiz proqramlar, servislər və hətta oyunlar donmağa başlayır, gecikmələr olur, bir sözlə performansı çox aşağı olur. Tamda elə bu nöqtədə gündəmə gələn Bulud Texnologiyaları (Cloud Computing) bu kimi problemlərə möhtəşəm həllər təklif edir.

Bulud həllər bizə hansı hallarda kömək edir deyə baxsaq məsələn deyək ki bizim 4 ram, core i3 120gb hdd, daxili video kartaya sahib olan bir komputerimiz var və biz bu komputerdə GTA V oynamaq istəyirik, bu halda GTA oyununu quraşdırsaq belə oynayanda donacaq, gecikmələr olacaq, biz GeforceNow kimi Cloud Game portalıyla bu oyunu bu kimi ən zəif komputerlərdə belə donmadan rahat oynaya bilərik. Çünki bu oyun Geforce-un serverlərində Run olub işləyir yəni tələb olunan ram,cpu,gpu ordan qarşılanır bizə sadəcə stabil sürətli bir internet lazımdır. Həmçinin bu senaryoya bənzər məsələn komputerimizdə photoshop, word excel kimi proqramları quraşdırmadan veb sayt üzərindən işlədə bilərik, məs: Google Docs, MS 365 Office.

Daha sonra biz bulud üzərindən yaddaş xidməti ala bilərik, məsələn şəkillərimizi komputerin lokal yaddaşında saxlamaq yerinə OneDrive, Google Drive kimi Cloud Storage-lərdə saxlaya bilərik. Şəkillərimiz Google-un serverlərində hard diskdə duracaq, biz sadəcə internet üzərindən username və parol yazıb daxil olmaqla onları yükləyib işlədə biləcəyik. Bir sözlə biz Bulud ilə istənilən zaman istədiyimiz yerdən username parollarımızı yazaraq bizə lazım olan məlumatlarımızı yükləyib istifadə edə bilərik, lakin bunun üçün əksər hallarda bulud xidmətləri göstərən provayderlərə bir miqdar ödəniş etməliyik.

Əksər Biznesdə də bizlər ortaq şəkildə 1c, MikroERP kimi birçox satış və anbar proqramları işlədirik, fayllarımızı atmaq üçün şirkətin daxili fiziki serverlərində (On-Premise) fayllarımızı saxlayıb idarə etmək üçün fileserver işlədirik, veb saytlarımızı publish etmək üçün veb server qurub 7/24 işlədirik. Bu zaman sistemin hər zaman dayanmadan işləyə bilməsi üçün (High availability) serverlərə və server otağına daim Maintance (qayğı) göstəririk, onların fiziki və software səviyyəsində təhlükəsizliyini təmin edirik, bu server və servisləri idarə etmək üçün Sistem Administratorlarını işə götürük, backup həllərindən və ən son şəbəkə texnologiyalarından istifadə edirik. Beləliklə bu kimi birçox maliyyətli işləri görməli oluruq. Bulud həlləri isə bu kimi işlərin demək olar hamısını öz üzərinə götürür, nəhəng data centerlərində serverlərin fiziki qurulması, maintance, şəbəkə infrastrukturu, elektrik şəbəkəsi, təhülkəsizliyi, serverlərin yaradılması və idarə olunması, virtuallaşdırma kimi və bir çox önəmli işləri MS Azure, AWS kimi bulud provayderləri görür. Biz artıq düşünmürük işıq söndü UPS işlədi ya yox, hard disk yandı server çökdü, DDOS gəldi, bütün bunların hamısından Bulud şirkəti məsuliyyət saxlayır, biz sadəcə internet üzərindən bizə lazım olan serverimizə məsələn RDP atıb qoşulub 1C Proqramında işləyirik, fileserverə qoşulub sənədlərimizi ora atırıq.

Cloud Computing sahəsində ilk dəfə 1999-cu ildə Salesforce şirkəti öz CRM həllini bulud üzərindən xidmət göstərmişdir. Daha sonralar 2006-cı ildə Amazon S3 ilə bulud yaddaş həllini bunların ardıyca 2010 Microsoft Azure, 2013  Google Cloud kimi bulud texnologiyaları şirkətləri Virtual Maşınların yaradılması, veb sayt və proqramların işlədilməsi üçün hosting, platform kimi infrastruktur xidmətlərinin kirayəsini təşkil etmişdir.

Cloud computing-in inkişafında Virtualizasiya böyük rol oynamışdır, Bugun Azure kimi bulud provayderləri öz datacenterlərində fiziki serverlərində virtualizasiyadan istifadə edərək minlərlə virtual maşın yaradıb bizlərə kirayə verə bilir. Biz bu virtual maşınları portal üzərindən qurarkən ona ayıracağımız resursa görə məsələn cpu-nüvə sayı, ram və storage kimi şeyləri nəzərə alaraq aylıq və ya illik olaraq ödəniş edirik, “Pay as you go” nə qədər işlətdik o qədər ödəyirik. On-Premisedan Buluda keçmək üçün isə veb kalkulyator olur ki, biz bununla hesablaya bilərik bizə serverimizi öz binamızda saxlayıb işlətmək sərf edir yoxsa AWS Cloud-da.

Bulud texnologiyasının növləri

Public Cloud – bu bulud növünün resursları interneti olan hər kəs üçün əlçətandır. Azure, AWS, Google kimi Bulud şirkətlərinin ödənişli və ödənişsiz xidmətləri mövcuddur. Bunlara örnək olaraq məsələn Microsoft 365, Google Docs, Amazon S3, EC2 Instance, Azure blob storage və s. Bu tip bulud texnologiyasının əsas üstün cəhəti sürət və high aviability-dir yəni həmişə asan əlçatandır.

Private Cloud – Tək bir şirkət və ya təşkilata məxsus qapalı bulud növüdür.Həmin qurum tərəfindənidarə olunan hüquqlarla müəyyən səlahiyyətli şəxslərə məsələn Rayonda olan bir filialdan baş ofisdə olan Terminal Serverə VPN ilə icazə verərək şirkət resurslarına daxil olmasını təmin edir. Bu daha çox məxfilik və təhlükəsizliyə önəm verənlər üçündür.

Hybrid Cloud – Hibrid bulud bizə məsələn Vebsaytın contentlərini on-premise yəni daxili serverlərimizdə, verilənlər bazasını isə Azure SQL Database-də saxlayaraq ortaq şəkildə işlətməyə imkan verən bulud texnologiya növüdür. Başqa bir örnək olaraq AD Userlərin MS 365-ə interqrasiya olunub yaradılması və istifadəsini, həmçinin Vmware Cloud on AWS servislərini göstərə bilərik.

Community Cloud – bu bulud növü yeni çıxıb, bir çox qaynaq bulud növləri 3 olaraq göstərilsə də buna da baxaq, bu tip bulud növünü daha çox dövlət qurumları işlədir. Birneçə təşkilatın aralarında məlumat mübadiləsi üçün, eyni resursu ortaq şəkildə işlətməsinə imkan yaradan texnologiyadır. Məsələn ESD elektron sənəd dövriyyəsi bu portalın bir serverdə publish olunub bir neçə quruma xidmət göstərdiyini nəzərə alsaq bunu İctimai Bulud Texnologiyasının bir növünə örnək olaraq göstərə bilərik.

Bulud Texnologiyası Xidmət Modelləri

Üç fərqli kateqoriyada qarşılaşa biləcəyimiz bulud texnologiyaları bir-birinə iyerarxik olaraq daha da inkişaf edərək irəliləyir. Ən yüksək səviyyəli xidmət modeli müəssisələrin bir çox sahədə, xüsusilə iş yükündə rahatlıq qazandırdığı müşahidə edilir. Bulud texnologiyasının xidmət modelləri aşağıdakılardır:

IaaS (Infrastructure as a Services): Bu, bir infrastrukturdur və ondan sadəcə istifadə etdiyiniz zaman ödəniş edirik. Bir növ bulud texnologiyalarından bir hissəni icarəyə götürmək olur. Yəni biz Azure portalda Virtual Maşınlar (AWS EC2 Instance) yaradıb orada istədiyimiz bir serveri qura bilərik. Burada OS,Middleware,Runtime,Data və Application kimi hissələri özümüz yaradırıq və əlavə edirik qalanını isə (şəbəkə,storage,server,virtualization) CSP yəni bulud provayder təmin edir.

PaaS (Platform as a Service): Platforma kimi xidmət edir. Bu xidmət modelində infrastruktura ehtiyac olmadan proqram təminatı, mobil və veb proqramları kimi bir çox sahə üçün təkmilləşdirmələr edilə bilər. Google App Engine, Azure SQL, MySQL kimi örnək servisləri işlədə bilərik, veb saytımızı və data bazamızı run edə bilərik. ASP.NET Core, Java, SQL Server, Oracle. Bu tip buludda biz sadəcə application və onun datasını atırıq qalanları isə (şəbəkə,storage,server,virtualization,OS,middleware,runtime) CSP yəni AWS, Azur edir.

SaaS (Software as a Services): Paket proqram şəklində təqdim edilən bu xidmət istifadəçilərə internet vasitəsi ilə əvvəlcədən müəyyən edilmiş tətbiq, proqram və başqa resurslardan istifadə etmələrini təmin edir. Məsələn Netflix, Google Drive, MS 365 və s kimi xidmətləri biz heçbirşey quraşdırmadan işlədə bilirik, bunun üçün bir miqrdar pul ödəyirik daha sonra isə sadəcə internet şəbəkəmizin olması kifayətdir.

Burada həmin proqramların işləməsi üçün server, onun şəbəkəsi, storage, virtualizasiyası, əməliyyat sistemi, data, application run time kimi hər birşeyi CSP yəni bulud xidmətlərini göstərən Şirkət məsələn Google Cloud edir. On-Premise olaraq bunları biz öz şirkətimizdə daxili serverimizdə qursaydıq hamsını özümüz etməli olacaqdıq.

Bu yazımda sizlərə qısa olaraq EDR kibertəhlükəsizlik həlli haqqında məlumat verəcəm, əlavə olaraq EDR ilə Antivirus, SIEM və XDR arasındakı fərqlərdən bəhs edəcəm.

EDR Haqqında

EDR Endpoint Dedection and Response sözlərinin qısaltması olub istifadəçi komputerlərində kiber təhlükələri öncədən müəyyən edib cavab verərək informasiya təhlükəsizliyini artırmaq və məlumat itgisinin qarşısını almağa çalışan möhtəşəm bir həlldir.

EDR Antivirus proqramlarına əlavə olaraq gerçək zaman aralığında anlıq olaraq anomali halların, təhdidlərin aşkarlanması, xəbərdarlıq edilməsi, izlənilməsi və qeydə alınmasə kimi xüsusiyyətlərlə Forensic Investigate ( Kibertəhlükəsizlik sahəsində Hüquq Mühafizə Orqanlarının əməliyyat axtarış və araşdırma prosesləri ) prosesini asanlaşdırır.

EDR həmçinin endpoint cihazlarda hər bir fayl, proqramların Run olunması ( işə salınması ) və ya Modifikasiya edilməsi proseslərini, Windows Registry-də olunan dəyişikliklər, şəbəkə qoşulmalarını və bu kimi komputerdə baş verə biləcək önəmli dəyişiklikləri loglayaraq ( yəni qeyd panelinə bir bir tarixinə uyğun yazır ) kiber təhdidlərin görünməsini təmin edir. Bir sözlə İstifadəçi komputerləri üçün Malware və ya kiber atakaların müəyyən olunması və onlarının qarşısının alınması üçün yaradılmış bir alətdir.

EDR eyni Təyyarələrdə olan Qara Qutu kimidi, o hərşeyi özündə qeyd edir və daha sonra biz də bu məlumatlar ilə kiber hücumları analiz edib gələcəkdə onların bir daha baş verməməsi üçün önləyici tədbirlər görürük.
Günümüzdə işçilərinin sayı çoxalan, kritik infrastruktura sahib olan bir çox qurumlar EDR həllindən istifadə edir, hətta Pandemiya ilə artan Remote İşləyən işçilərin də təhlükəsizliyini təmin etmək üçün VPN-lər ilə də birlikdə istifadə oluna bilib, anlıq olaraq trafiki monitoring edib müəəyən qeydlər apararaq bir sıra təhlükələrin qarşısını alırlar.
Araşdırmalara görə hərbir uğurlu kiber hücumun təxminən 90%-i, məlumat itgilərinin isə 70%-i şirkətlərdə olan son istifadəçilərin komputerlərindən (Endpoints) yəni işçilərin kibertəhlükəsizlik haqqında məlumatsız olmalarından dolayı bir sıra səhvlər etdiklərinə görə qaynağlandığı bilinir. Bu səbəbdən infrastrukturu daim monitoring edib endpointlərin şübhəli davranışlarını loglayıb müəyyən cavab tədbirləri görmək lazımdır ki, Insider hücumların az da olsa qarşısını ala bilək.

Antivirus yoxsa EDR ? Hansı daha effectlidir ?

Antivirus, Antimalware, Firewall və ya birçox Endpoint security toollar inkişaf etsə də, onlar hələ də öz databazalarında olan fayl və ya Signature based müəyyən etmə metodundan istifadə etdikləri üçün Endpoint tərəfində qarşılaşa biləcəyimiz təhlükələri müəyyən etməkdə əksik qalırlar. Bu kimi alətlər məsələn Sosial Mühəndislik hücumlarını dayandırmaqda, istifadəçilərin həssas məlumatların yayılmasına, fişing məqsədli olan zərərli saxta veb saytlara daxil olmalarının qarşısını almaqda yetərsizdir, onlar sadəcə zərərli proqramları (virus, trojan, spyware, worms, adware və s.) daha öncədən databazaya əlavə edilmiş məlum imzalar əsasında sistemi scan edərək ənənəvi metodlarla aşkarlayıb qarşısını alır. EDR kimi daha geniş bir təhlükəsizlik perspektivində inkişaf etmiş təhdid aşkarlama və cavab vermə imkanlarına sahib olmadığı üçün, ayrıca ən yeni çıxan virus və zeroday boşluqlarını detect etməkdə çox əksik qalır. Bir sözlə antiviruslar (kaspersky,eset) bilinən virusları imza əsaslı köhnə metodika ilə aşkarlayıb silərək və ya karantinaya alaraq qarşısını alır, EDR isə geniş bir spektrdə kompleks təhdidləri, davranışları anazliz edir, Machine learning kimi qabaqcıl texnologiyadan istifadə edərək aşkar edir, qabaqcıl təhlillər edib istintaq apara bilir hətta müəyyən cavablar da verə bilir.

EDR ilə SIEM oxşar cəhətləri, aralarındakı əsas fərqlər

Birçox böyük şirkətlərdə SIEM (Security İnformation and Event Management) Kibertəhlükəsizlik həlli var ki, bu da bizə bir çox loqları tək bir yerdə cəmləşdirib onları analiz etmə imkanı yaradır. SIEM Həlli də şirkətin IT Infrastrukturunda cloud, endpoint, server kimi bir çox mənbələrdən təhlükəsizlik hadisələrini, məlumatlarını toplayıb real vaxt rejimində izləyib təhlil edərək cavab verməyə Kömək edir, bu məlumatları özündə məzkəzləşdirilmiş bir platformada saxlayıb analiz edə bilir, həmçinin müəyyən təhlükəsizlik qruplarına avtomatik bildirimlər və alarmlar verə bilir. Buna baxmayaraq SIEM olsa belə əlavə EDR quraşdırıb işlətməkdə fayda var. Çünki SIEM həllinin əsas təyinatı müxtəlif cihaz və avadanlıqlardan, proqramlardan təhlükəsizlik məlumatlarını, logları, statistik məlumatları toplayıb təhlil etməkdir. SIEM EDR kimi real vaxt rejimində endpointləri izləyib, təhlükələrin dəqiq şəkildə aşkar olunması və cavab verilməsi kimi qoruma imkanlarına sahib deyildir. EDR isə anlıq olaraq endpointləri izləyir, real təhdidləri müəyyən edib təhlillər aparır və müyyən cavablar verə bilir. EDR SIEM-dən fərqli olaraq Bütün IT Infrastrukturda olan mənbələrdən deyildə yanız endpointlərdən gələn loglara baxır, bu iki həll fərqi texnologiyalar olsalar da oxşar cəhətləri çox olduğu üçün birlikdə işlətməkdə fayda vardır.

EDR ilə XDR arasındakı fərqlər

Bir də XDR həlli (eXTENDED Detection and Response) var ki bu bütün IT Infrastrukturunda şəbəkə,server,cloud,endpoint, proqramlar və s. kimi mənbələrdən gələn məlumatları bir araya gətirərək təhlükəsizlik hadisələrini daha geniş bir perspektivlə izləyib analiz edir, şübhəli aktivitiləri və ya davranışları Machine Learning kimi qabaqcıl analitikadan istifadə edərək qabaqcıl təhlillər aparır. EDR isə XDR kimi daha geniş konteksə sahib deyil, o yalnız endpointləri (komputer, server, telefon) qorumaqla yükümlü olan imza əsaslı aşkarlamadan ibarət bir Kibertəhlükəsizlik həllidir.