Windows Run, Windows əməliyyat sistemində istifadə edilən bir vasitədir və istifadəçilərə qısa yollarla müxtəlif proqramları işə salmağa, qovluqlara daxil olmağa, və ya xüsusi əmrlər yerinə yetirməyə imkan verir. Bu alət sadə bir axtarış və icra mexanizmi kimi fəaliyyət göstərir və istifadəçilərin iş prosesini sürətləndirir.

Windows Run necə açılır?

1. Qısayol Klavişləri ilə:Windows + R düymələrinə eyni anda basın.
2. Başlat Menyusu vasitəsilə:Başlat menyusundan “Run” yazaraq axtarış edin və seçin.

Windows Run nə üçün istifadə olunur?

1. Proqramları sürətli işə salmaq:Məsələn, Microsoft Word-u açmaq üçün sadəcə winword yazıb Enter basmaq kifayətdir.
2. Qovluq və fayllara daxil olmaq:Məsələn, birbaşa masaüstünü açmaq üçün Desktop yazıb icra edə bilərsiniz.
3. Sistem alətlərinə çıxış:Windows alətlərinə tez giriş üçün istifadə olunur. Məsələn:
   • msconfig – Sistem Konfiqurasiya Panelini açmaq.
   • cmd – Komanda xətti (Command Prompt).
   • regedit – Registr redaktoru.
4. Şəbəkə resurslarına daxil olmaq:Şəbəkə üzərindəki xüsusi IP və ya UNC yolu ilə qovluqlara və ya resurslara qoşulmaq üçün istifadə olunur.
   • Məsələn, \\\\192.168.1.1.

Ən Çox İstifadə Edilən Windows Run Əmrləri və İzahları

1. cmd – Komanda sətrini (Command Prompt) açır.
2. powershell – PowerShell konsolunu işə salır.
3. notepad – Notepad mətn redaktorunu işə salır.
4. calc – Kalkulyatoru açır.
5. explorer – File Explorer-i işə salır.
6. msconfig – Sistem Konfiqurasiya Panelini açır.
7. services.msc – Windows Xidmətləri (Services) pəncərəsini açır.
8. taskmgr – Tapşırıq İdarəçisini (Task Manager) işə salır.
9. control – Nəzarət Panelini (Control Panel) açır.
10. regedit – Windows Registr Redaktorunu işə salır.
11. eventvwr – Event Viewer-i (Hadisələr İzləyicisi) açır. Loglara baxmaq üçün bölmə.
12. mrt– Windowsdakı daxili antivirus ilə virus scan işlətmək
13. mstsc – RDP qoşulması üçün olan aləti açır
14. optionalfeatures – Windows Feauters aktiv etmək və söndürmək üçün bölmə, məs- HyperV
15. windowsdefender: – Windows Defender Antivirusu açır
16. taskschd.msc – Task Scheduler bölməsini açır

İnternet və Şəbəkə Əmrləri

1. ncpa.cpl – Şəbəkə Bağlantıları pəncərəsini açır.
2. firewall.cpl – Windows Firewall parametrlərinə daxil olur.
3. inetcpl.cpl – İnternet Seçimləri pəncərəsini açır.
4. \\\\IP ünvanı – Şəbəkədəki başqa bir cihazın resurslarına qoşulma. Fileserverə.
5. ping IP – Şəbəkə bağlantısını yoxlamaq üçün “ping” komandasını işə salır.

Sistem Parametrləri və Alətlər

1. dxdiag – DirectX Diaqnostika Vasitəsini açır.
2. msinfo32 – Sistem haqqında məlumat almaq
3. sysdm.cpl – Sistem Xüsusiyyətləri pəncərəsini işə salır. Domain Join etmək üçün bölməyə giriş
4. diskmgmt.msc – Disk İdarəçisini (Disk Management) açır.
5. compmgmt.msc – Kompüter İdarəetməsi pəncərəsini açır.
6. gpedit.msc – Local Group Policy Editoru işə salır (yalnız Windows Pro versiyalarda).
7. lusrmgr.msc – Local user və qrupların yaradıldığı bölmə
8. devmgmt.msc – Kompüter və qoşulu avadanlıqların və driverlərin yoxlanıldığı bölmə

Proqramların və Qovluqların İdarə Edilməsi

1. appwiz.cpl – Proqramların silinməsi və ya dəyişdirilməsi.
2. control printers – Printer və Skayner parametrlərini açır. Buradan yeni printer əlavə edə bilərsiz.
3. %temp% – Müvəqqəti faylların olduğu qovluğu açır.
4. %appdata% – yüklü proqramların saxlanıldığı papkalar
5. shell:startup – Başlanğıc proqramlarının yerləşdiyi qovluğu açır. kompüter açılanda arxa planda avtomatik açılması təyin olunan proqramların olduğu papka
6. cleanmgr – Disk Təmizləmə vasitəsini işə salır.
7. shell:appsfolder – yüklənmiş proqramların siyahısını açır, buradan da proqramları silmək də mümkündür.

Digər Faydalı Əmrlər

1. mspaint – Paint proqramını işə salır.
2. osk – Ekran klaviaturasını açır.
3. charmap – Simvol xəritəsini (Character Map) açır. Emojilər.
4. perfmon – Performans izləyicisi proqramını açır.
5. resmon – Resurs Monitoru açır.
6. outlook.exe /safe – Outlook proqramında problem olanda safe mode-da açmaq üçün
7. control admintools – Administrative proqramların yerləşdiyi papkanı açar.
8. winver – Windows OS növünü göstərir.
9. defrag – Disk defragmentasiyasını açır.
10. powercfg.cpl – güc və batereyka tənzimləmələri, yuxu rejimi
11. rstrui.exe – Restore Point wizardı açır
12. \\\\localhost – Paylaşılmış papkaları açır

Bu əmrlərdən istifadə etmək üçün Windows + R kombinasiyasını basın, əmri yazın və Enter düyməsini sıxın. Yuxarıda qeyd olunan komandaların əksəriyyətini cmd-də yazaraq da həmin yerlərə daxil ola bilərsiniz.

Təcrübə etdikcə bu əmrlərin gündəlik işlərdə nə qədər vaxt qazandırdığını görəcəksiniz! Run ilə proqramlara daxil olmaq həm də sizi daha profesional göstərəcək.

CMD (Command Prompt)

CMD, Windows əməliyyat sistemində qrafik interfeys olmadan əmrləri yerinə yetirmək üçün istifadə edilən bir konsol tətbiqidir. Bu vasitə, sistem idarəetməsi, problemlərin həlli, şəbəkə yoxlamaları və müxtəlif əməliyyatları daha effektiv şəkildə yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulub. CMD, DOS əmrlərinə bənzər sintaksisə malikdir, lakin Windows-un müasir funksiyaları ilə də işləyir.

CMD nə üçün istifadə olunur?

1. Sistem idarəetməsi:Fayl əməliyyatları, qovluq yaradılması və ya silinməsi, disk yoxlamaları kimi funksiyalar.
2. Şəbəkə yoxlaması:Şəbəkə bağlantısını analiz etmək və şəbəkə problemlərini həll etmək üçün ping, ipconfig, tracert kimi əmrlər.
3. Proqramlaşdırma və avtomatlaşdırma:Bat (Batch) fayllar və skriptlərin işə salınması və avtomatlaşdırılmış tapşırıqların yerinə yetirilməsi.
4. Problemlərin həlli:Disk və sistem problemlərini aradan qaldırmaq üçün istifadə olunan əmr alətləri (sfc, chkdsk və s.).
   

   CMD necə açılır?

   1. Başlat menyusundan:Başlat düyməsini basın, cmd yazın və Enter basın.
   2. Run vasitəsilə:Windows + R düymələrini basın, sonra cmd yazıb Enter basın.
   3. Administrator rejimində açmaq:Başlat menyusundan cmd yazın, sağ klikləyərək Run as Administrator seçin. Və ya Ctrl+Shift+Enter qısa yolu ilə daxil olun.

Ən Çox İstifadə Edilən Əsas CMD Komandaları

Aşağıda CMD-də tez-tez istifadə olunan əmrlər və onların məqsədləri verilib:

Fayl və Qovluq İdarəetməsi

• dir – Mövcud qovluqdakı fayl və qovluqları siyahılayır.
• cd – Qovluq dəyişdirir.
  • Məsələn, cd C:\\Users.
• mkdir – Yeni qovluq yaradır.
  • Məsələn, mkdir YeniQovluq.
• del – Faylları silir.
  • Məsələn, del fayl.txt.
• copy – Faylları kopyalayır.
  • Məsələn, copy fayl.txt D:\\Backup.
• move – Faylları bir yerdən digərinə köçürür.

Sistem İdarəetməsi

• ipconfig – Şəbəkə bağlantısı haqqında məlumatları göstərir.
• ping – Şəbəkə bağlantısını yoxlayır. ping -t ilə isə durmadan ping atır. ctrl+c ilə stop.
• tracert – Bir IP və ya URL-ə gedən yolun izini göstərir. Məsələn tracert 8.8.8.8 – dedikdə paketlərimiz google-a gedərkən hansı yollardan keçir onu göstərir.
• tasklist – Hazırda işləyən proseslərin siyahısını göstərir.
• taskkill – İşləyən prosesi bağlayır.
  • Məsələn, taskkill /im notepad.exe /f.

Disk və Fayl Sistemi

• chkdsk – Diskləri yoxlayır və problemləri düzəldir.
• diskpart – Disk idarəetmə vasitəsini işə salır.
• format – Diski format edir.
• sfc /scannow – Sistem fayllarını yoxlayır və itkin/dəyişdirilmiş faylları bərpa edir.

Şəbəkə və Məlumat Alma Əmrləri

• netstat – Şəbəkə bağlantılarını və portları göstərir.
• nslookup – DNS həllini yoxlayır.
• curl [ip.sb](<http://ip.sb/>) – Public ip addresini cmd ile görmək
• route print – Şəbəkə marşrutlarını göstərir və ya idarə edir.
• netstat -af – kimlər hansı port ilə senə qoşulub listen edirsən
• whoami – Hansı user ilə login olduğumuzu göstərir
• net user – Local İstifadəçiləri idarə etmək üçün istifadə olunur.
• arp -a – Şəbəkə cihazlarının MAC ünvanlarını göstərir.
• getmac – MAC ünvanını göstərir.
• wmic bios get serialnumber – kompüterin seriya nömrəsini göstərir.

Faydalı Digər Əmrlər

• cls – Konsolu təmizləyir.
• color0a – Konsolu hacker terminalı kimi yaşıl yazı edir.
• help – Mövcud əmrlərin siyahısını və istifadəsini göstərir.
• exit – CMD pəncərəsini bağlayır.
• hostname – Kompüterin adını göstərir.

Kompüterdə şəbəkə problemləri zamanı istifadə olunan ipconfig əmrləri:

ipconfig /all

Kompüterinizin şəbəkədəki IP ünvanını və əlavə şəbəkə məlumatlarını göstərir (DNS serverlər, Gateway, MAC ünvan və s.).

ipconfig /release

Kompüterin mövcud şəbəkə IP ünvanını buraxır və onu deaktiv edir.

ipconfig /renew

Kompüterin şəbəkədə yeni bir IP ünvan almasını təmin edir. Adətən əvvəlcə release, sonra renew əməliyyatları istifadə olunur.

ipconfig /registerdns

Kompüterin adını və IP ünvanını DNS serverdə qeyd etmək üçün istifadə olunur.

ipconfig /flushdns

DNS müştərilərinin keş yaddaşında saxlanılan ad-IP uyğunluq məlumatlarını silir və keşi təmizləyir. Bu əməliyyat problemlərin həlli zamanı istifadə olunur.

Bu əmrlər şəbəkə problemlərini diaqnoz etmək və həll etmək üçün çox faydalıdır.

  Digər CMD Komandaları

net stop spooler – printer problemi zamanı spooleri söndürmək net start sppoler – yenidən işə salmaq

gpupdate – Qrup siyasəti dəyişikliklərini yeniləyir. gpresult /r – Tətbiq edilən qrup siyasətlərini göstərir.

shutdown – Kompüteri söndürmək və ya yenidən başlatmaq üçün istifadə olunur. shutdown /r /fw /f /t 0 – kompu sondurub biosdan basladir

logoff – qoşulduğumuz kompüter və serverdən çıxış edir

robocopy – Faylları və qovluqları effektiv şəkildə kopyalayır. xcopy – Faylları və qovluqları kopyalamaq üçün istifadə olunur.

CMD Komandaları ilə daha öncə qoşulduğunuz Wi-fi paroluna baxmaq

1. CMD admin kimi açın: Windows+R düymələrini basın, sonra cmd yazıb Ctrl+Shift+Enter düymələrini basın.
2. netsh wlan show profile – bu komanda ilə Aktiv qoşulduğumuz Wi-Fi şəbəkəsinin adını (SSID) öyrənirik
3. netsh wlan show profile ‘’Wifi1-Home’’ key=clear – bu komanda ilə isə Wifi1-Home adlı wifi-in paroluna baxa bilərik

CMD-də Administrator haqlarına sahib istifadəçi hesabının açılması

1. CMD-i Admin kimi açın:
   • Windows+R düymələrini basın, sonra cmd yazıb Ctrl+Shift+Enter düymələrini basın.
2. CMD-d’ Yeni istifadəçi əlavə etmək üçün əmr:

net user <istifadəçi_adı> <parol> /add

1. İstifadəçiyə Administrator hüquqları vermək

net localgroup administrators <istifadəçi_adı> /add

Örnək:

net user cavadmikayil 12345 /add

net localgroup administrators cavadmikayil /add

Yeni əlavə etdiyimiz istifadəçini görmək üçün: net user

İstifadəçi Hesabını Silmək: net user cavadmikayil /delete

CMD-nin Üstünlükləri

• Sürət: Əməliyyatları daha tez yerinə yetirməyə imkan verir.
• Qrafik interfeys tələb etmir: Problemli hallarda belə işləyə bilər.
• İnteqrasiya: Windows-un daxili alətləri və funksiyaları ilə sıx əlaqəlidir.

CMD, sistem mütəxəssisləri və təcrübəli istifadəçilər üçün güclü bir vasitədir. Gündəlik istifadə və problemlərin həlli üçün onun imkanlarını öyrənmək çox faydalıdır.

CMD ilə Powershell və Windows Terminal arasındakı əsas fərqlər

CMD, Windows Terminal, və PowerShell arasında əsas fərqlər onların istifadə məqsədi, funksionallığı və texnoloji inkişaf səviyyəsidir. Hər biri Windows əməliyyat sistemində fərqli ehtiyacları ödəmək üçün nəzərdə tutulub. Gəlin onların fərqlərinə ətraflı baxaq:

1. CMD (Command Prompt)

CMD, Windows-un ənənəvi komanda xətti interfeysidir və əsasən DOS əmrləri ilə işləyir.

Xüsusiyyətləri:

• **Köklü və əsas:**CMD DOS-un mirasıdır və əsas əmrlər (dir, cd, copy, və s.) üçün istifadə olunur.
• **Məhdud funksionallıq:**Daha sadə və az çevikdir. Mürəkkəb skript yazmaq üçün uyğun deyil.
• **Texnoloji köhnəlik:**Yeni funksiyalar əlavə olunmur və müasir ehtiyacları tam qarşılamır.

İstifadə məqsədləri:

• Sadə sistem əmrlərini yerinə yetirmək.
• Fayl və qovluq idarəetməsi.
• Əsas sistem diaqnostikası (ping, ipconfig, və s.).

2. PowerShell

PowerShell, Microsoft tərəfindən CMD-nin və skript yazma tələblərinin çatışmazlıqlarını aradan qaldırmaq üçün yaradılmışdır. O, həm interaktiv komanda xətti interfeysi, həm də güclü skript yazma vasitəsidir.

Xüsusiyyətləri:

• **Objekt əsaslı:**PowerShell obyektlər ilə işləyir (fayllar, proseslər və s.), bu da onu daha çevik və güclü edir. Məlumatları obyekt kimi ötürməyə imkan verir.
• Müasir əmrlər (cmdlets):Get-Command, Get-Process, Get-Help kimi cmdlet-lər ilə daha geniş funksionallıq təmin edir.
• **Çarpaz platforma dəstəyi:**PowerShell-in son versiyaları Linux və macOS-da da işləyir.
• **Skript yazma:**Kompleks avtomatlaşdırma prosesləri üçün inkişaf etmiş bir mühit təmin edir.

İstifadə məqsədləri:

• Sistem və şəbəkə idarəetməsi.
• Kompleks skriptlərin yaradılması və avtomatlaşdırma.
• Məlumatların formatlanması və idarə edilməsi.

3. Windows Terminal

Windows Terminal, Microsoft tərəfindən CMD, PowerShell, və digər komanda xətti alətlərini bir araya gətirmək üçün hazırlanmış müasir bir interfeysdir.

Xüsusiyyətləri:

• **Bir çox mühit üçün vahid interfeys:**Windows Terminal həm CMD, həm PowerShell, həm də WSL (Windows Subsystem for Linux) və SSH sessiyalarını bir yerdə idarə etməyə imkan verir.
• **Müasir dizayn:**Tablar, müxtəlif temalar və fərdiləşdirilə bilən interfeyslə daha istifadəçi dostudur.
• **Unicode və GPU dəstəyi:**Müasir şriftlər və emoji daxil olmaqla genişləndirilmiş mətn tərtibatını dəstəkləyir.
• **Tətbiqlər üçün çeviklik:**Bütün komanda xətti alətlərini bir yerdə saxlamaq və idarə etmək üçün hazırlanıb.

İstifadə məqsədləri:

• CMD və PowerShell-in eyni mühitdə işlədilməsi.
• Linux-un WSL funksiyalarına çıxış.
• SSH və uzaq sistemlərə qoşulma.

Əsas Fərqlər

Nəticə olaraq

• CMD əsas əmrlər üçün uyğun və sadədir, lakin müasir tələbləri qarşılamaqda məhduddur.
• PowerShell müasir və güclüdür, obyekt əsaslı iş prinsipi ilə geniş imkanlar təklif edir.
• Windows Terminal hər iki mühiti və digər alətləri vahid və müasir interfeysdə birləşdirir, daha yaxşı istifadəçi təcrübəsi təqdim edir.

Hər biri müxtəlif istifadəçilər və ehtiyaclar üçün uyğun hazırlanmışdır. Ehtiyacınıza görə seçim edə bilərsiniz!

Ən Faydalı Windows Klaviatura Qısayolları

Ümumi Qısayollar:

• WinKey + D – Masaüstünü göstər və ya gizlət.
• WinKey + R – RUN pəncərəsini açır.
• WinKey + L – Kompüteri tez bir zamanda kilidləyir.
• WinKey + E – File Explorer-i açır.
• WinKey + I – Ayarları (Settings) açır.
• WinKey + X – Sürətli əlaqə (Quick Link) menyusunu açır.
• WinKey + P – Xarici monitor və proyeksiya parametrlərini açır.

Task Manager və Sistem:

• Ctrl + Shift + Esc – Tapşırıq İdarəçisini (Task Manager) açır.
• Restart və Shift basılı saxla – Təhlükəsiz rejimdə (Safe Mode) açılır.

Pəncərələr və Proqramlar:

• Alt + Enter – Seçilmiş fayl və ya qovluğun xüsusiyyətlərini açır. Properties.
• Alt + Tab – Aktiv tətbiqlər arasında keçid edir.
• Alt + F4 – Aktiv proqramı bağlayır. Exit.
• WinKey + Ctrl + D – Yeni virtual masaüstü yaradır.
• WinKey + Tab – Tapşırıq görüntüsünü (Task View) açır.
• F11 – Aktiv pəncərəni tam ekran rejiminə keçirir.

Kopyalama, Silmə və Digər Əməliyyatlar:

• F5 – Aktiv pəncərəni yeniləyir.
• F2 – Seçilmiş faylı və ya qovluğu adlandırır (rename).
• Shift + Delete – Faylı səbətə göndərmədən birbaşa silir.
• Ctrl + Shift – Klaviatura düzənini dəyişdirir.
• WinKey + Spacebar – Klaviatura dili və giriş metodunu dəyişir.

Ekran və Şəkil Çəkilməsi:

• WinKey + PrtScn – Tam ekran görüntüsünü çəkir və “Ekran Görüntüləri” qovluğunda saxlayır.
• WinKey + Shift + S – Ekranın müəyyən hissəsinin görüntüsünü çəkməyə imkan verir.
• WinKey + G – Widget ekranını və ekran yazma vasitəsini açır. Daha çox oyunlar üçün.

Bağlantılar və Proyeksiya:

• WinKey + K – Cihaz qoşulması (Bluetooth və ya Miracast) üçün Connect menyusunu açır.
• WinKey + P – Proyeksiya parametrlərini açır.

Əgər kompüteriniz yavaş çalışırsa və ya donursa, onu formatlamağa ehtiyac olmadan, aşağıdakı addımları izləyərək kompüterin sürətini artıra bilərsiniz.

1. Hardware Yoxlaması

• RAM və Disk Yoxlama: Kompüterin RAM və sabit diskində (HDD/SSD) hər hansı problem olub-olmamasını yoxlamaq üçün aşağıdakı addımları izləyin:
  • RAM Testi: Kompüterin yaddaşını yoxlamaq üçün “Windows Memory Diagnostic” alətini istifadə edə bilərsiniz. Bunun üçün Win + R ilə mdsched yazın və Enter düyməsini basın. Yoxlama başlasa, komputerinizi yenidən başladacaq və RAM testini edəcək. Memtest proqramı ilə də.
  • Disk Yoxlaması: Sabit diskin sağlamlığını yoxlamaq üçün Win + R ilə cmd yazıb, Command Prompt açın və aşağıdakı komandanı daxil edin:
    chkdsk /f

    Bu, diskdəki səhvləri düzəldəcək və komputerin performansını yaxşılaşdıra bilər. HDD Sentinel proqramı ilə də statusuna baxmaq olar.

2. Windows Update

Windows sisteminizin ən son yenilikləri almadığını yoxlamaq vacibdir. Bəzən köhnəlmiş sistem yeniləmələri də kompüterin yavaşlamasına və donmasına səbəb ola bilər.

• Windows Update-i yoxlamaq üçün:
  • Settings > Update & Security > Windows Update-ə gedin.
  • Əgər yeniləmələr varsa, onları yükləyin və kompüterinizi yenidən başladın.
  • Əgər Windows və ya proqramlar köhnəlmişsə, bu da yavaşlamaya səbəb ola bilər. Kompüterin bütün proqramlarının və sisteminin yenilənməsi vacibdir.

3. Driverlərin Yenilənməsi

• Driverlər düzgün işləmədikdə və ya köhnələndə kompüterdə yavaşlama və donma problemi yarada bilər. Əsasən qrafika, şəbəkə, və səs driverlərini yeniləmək faydalıdır.
  • Device Manager açın (Win + X və ya Win + R > “devmgmt.msc” yazın).
  • Hər bir əsas cihazın üzərinə sağ klikləyin və “Update Driver” seçin. Sistem avtomatik olaraq ən son versiyanı tapıb yükləyəcək.
  • Alternativ olaraq, Device Manager-dən Display Adapters altında Graphics Driver və ya Network Adapters-i yeniləyin.
  • Driver Booster, Driver Pack proqramları ilə də yeniləyə bilərsiz.

4. Antivirus Skanı

Bəzən kompüterin yavaşlaması və donması viruslar və zərərli proqramlar səbəbindən olur. Antivirus proqramı ilə tam sistem taraması etmək çox vacibdir.

• Antivirus proqramını açın və tam skan edilməsi üçün Full Scan seçin. Bu, kompüterinizin hər hansı zərərli proqramdan təmizlənməsinə kömək edəcək.
• Windows Defender istifadə edirsinizsə, Settings > Privacy & Security > Windows Security > Virus & Threat Protection seçin və “Full Scan” seçin.

• Antivirus Skanı

  Bəzən kompüterin yavaşlaması viruslar və zərərli proqramlar səbəbindən baş verir. Antivirus proqramı ilə sisteminizi tam şəkildə taramaq vacibdir.

  • Antivirus proqramı:
    Kompüterinizi müntəzəm olaraq antivirusla yoxlayın və zərərli proqramları təmizləyin.

  win+run   – cmd

  mrt commandası ilə full scan daha sonra quick scan edə bilərik

• Pulsuz Kaspersky Antivirus –  https://www.kaspersky.com/downloads/free-virus-removal-tool

Keş Yaddaşını və Lazımsız Faylları Silərək

1. Temp papkasında  Lazımsız Faylları Silmək

   • İlk olaraq, Win+R kombinasyonunu istifadə edərək Run pəncərəsini açın. Burada “Temp” komandasını yazıb OK düyməsinə basın.

   • Açılan pəncərədəki bütün faylları seçin (CTRL+A) və CTRL+Shift+Delete ilə silin.

   Qeyd: Bu prosesi həyata keçirərkən, mümkün qədər bütün proqramların bağlanmış olduğuna əmin olun. Əks halda, açıq olan proqramlarda (məsələn, Excel, Photoshop və s.) səhvlər yarana bilər.

2. %Temp% Fayllarını Silmək

   • Eyni prosesi %Temp% komandasını yazarak təkrarlayın. Yuxarıdakı prosesi izləyərək lazımsız faylları silin.

   • Əgər bəzi faylları silmək mümkün olmazsa və bir bildiriş alınarsa, “All Skip” seçin və davam edin.

3. Prefetch Fayllarını Silmək

   • Ardınca “Prefetch” yazın və eyni prosesi izləyin. Bu, sistemin daha sürətli işləməsi üçün kömək edəcək.

4. CCleaner Proqramı ilə Təmizləmə

   • CCleaner proqramını yükləyərək kompüterdəki lazımsız proqramları, faylları və keş yaddaşını birdəfəlik silin. Bu proqram həmçinin Uninstall (quraşdırılmış proqramların silinməsi) üçün istifadə oluna bilər.

   • CCleaner-i istifadə edərək sisteminizi təmizlədikdən sonra, əlavə olaraq Disk Təmizləmə (Disk Cleanup) prosesi tətbiq edə bilərsiniz. Bunun üçün Win+R ilə Run pəncərəsini açıb Cleanmgr yazın. Select Disk bölməsindən C diskini seçin və lazımsız faylları silin.

BleachBit: CCleaner-in alternativi olan bu proqram açıq mənbəlidir və istifadəçilərə geniş təmizləmə imkanları təqdim edir.

5. Disk Defragmentation

1. • Disk Defragmentation (diskin optimallaşdırılması) prosesi ilə sistemin sürətini artırmaq mümkündür. Bunun üçün Disk Properties-ə daxil olun, sonra Tools bölməsinə keçin, Optimize seçin və disk optimallaşdırma prosesini başlatın.

     6. Task Manager ilə Başlanğıc Proqramlarını Azaltmaq

     • Task Manager (Ctrl+Shift+Esc) ilə kompüterinizin başlanğıcında avtomatik açılan lazımsız proqramları idarə edin. Bu proqramları Disable edərək kompüterin sürətini artıra bilərsiniz.

Sürət və Performans üçün Məşhur Məsləhətlər:

• Desktop-da olan proqramları, faylları və qovluqları mümkün qədər azaldın. Ne qədər az fayl və proqram varsa, kompüteriniz bir o qədər sürətli olacaqdır. Treesize kimi proqramlarla duplicate və ölçüsü böyük olan lazımsız faylları tapıb silin.

• Həmçinin, brazuerinizin (Chrome, Opera, Firefox və s.) keş yaddaşını (Cookies) və digər məlumatlarını müntəzəm olaraq təmizləmək tövsiyə edilir. Bu, internet sürətinizi də yaxşılaşdıracaq.

Hardware Upgrade

Komputerin yavaşlamasının başqa bir səbəbi hardware ilə bağlı ola bilər. Kompüterin RAM-i və sabit diski (HDD/SSD) köhnəlmiş və ya zədələnmişsə, performans ciddi şəkildə azalır.

• RAM və HDD/SSD yoxlanışı:
  • Kompüterin RAM-i az və ya zəifdirsə, RAM artırılmalıdır.
  • HDD yerinə SSD istifadə etmək kompüterin ümumi sürətini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Sistem Bərpa və Təmizləmə

Kompüterinizdə çox sayda lazımsız proqram quraşdırılıbsa, onu sıfırlamağı və ya bərpa etməyi düşünə bilərsiniz.

• Windows Reset:
  Settings > Update & Security > Recovery bölməsindən sistemi sıfırlaya bilərsiniz.

 Format

Əgər yuxarıdakı addımlar heç bir nəticə vermirsə və kompüter hələ də çox yavaşdırsa, sistemin tam olaraq sıfırlanması və ya formatlanması lazım ola bilər. Lakin bu addımda bütün məlumatlar silinəcək, ona görə də mütləq ehtiyat nüsxəsi alınmalıdır.

Cihazımızın texniki avadanlığının işləməsinə imkan yaradan müəyyən kodlardan ibarət kiçik bir proqram növüdür. ROM və ya EPROM bölməsində saxlanılır. Svetafor,paltaryuyan maşınlar və digər az əməliyyat gedən maşınların idarə edilməsi, düzgün işləməsi üçün onların bir Firmware ehtiyaci vardır.

ROM Məlumatların sabit saxlanması və cihazın işə düşməsi üçün tələb olunan təlimatların yerinə yetirilməsi üçündür.

Məsələn kompüterlərin Ana platasının da üzərində CMOS-a  istehsalçı tərəfindən yüklənmiş (ROM/EPROM-yenilənəbilən) bir BIOS/UEFI Firmware vardır. Əgər kompüterin Firmware xarab olsa və ya heç olmasa Əməliyyat Sistemləri onun avadanlıqlarını (cpu,ram,hdd və s.) tanımadığından, əlaqə yarada bilmədiyindən işləməyəcəkdir.

Məsələn BIOS Firmware eyni ortadaki adam rolunu oynayaraq Windows ə.s. Kompüterin avadanlıqları ilə uyumlu bir şəkildə Yüklənməsi və işləməsi üçün müəyyən kodlara sahibdir.

ROM Firmware-in Növləri

• PROM (Programmable ROM): Dəyişdirilə bilməyən proqramlaşdırılmış ROM.
• EPROM (Erasable PROM): Ultrabənövşəyi işıq vasitəsilə silinib yenidən proqramlaşdırıla bilən ROM.
• EEPROM (Electrically Erasable PROM): Elektriklə proqramlaşdırılan, müasir cihazlarda geniş istifadə edilən ROM.
• Flash ROM: Yüksək sürətli və çox istifadə edilən ROM növü.

Firmware-in Kompüter Sisteminin Qatlarındakı yeri:

1.Hardware: cpu,ram,hdd və s.

2.Firmware: BIOS/UEFI

3.Device Drivers: NAC,Wi-fi,Gpu və s. Driverlar

4.Kernel: Linux və s.

5.Operation System: MacOs,Linux və s.

6.User İnterface: GNOME, KDE və s.

7.Applications: Brauzer,Ofis proqramları və s.

Firmware Update | EPROM

ROM-dan fərqli olaraq EEPROM (Electrically erasable programmable read-only memory) Chipsetə yazılmış Firmware-lar elektrik kəsilmədiyi müddətdə yenidən dəyişdirilə bilər. BIOS yenilənmə edərkən cihazın elektrik enerjisi qopmamalıdır, əks təqdirdə Firmware xarab ola bilər və xarici bir USB Bios Firmware ehtiyac yarana bilər. Firmware xarab olduqda onun təmiri üçün Cihazın texniki dəstək işçilərindən kömək alaraq yenidən cihazın ROM Chipset-nə Firmware proqramlama vasitəsilə yenidən yazdırmaq mümkündür.

BIOS Legacy | Firmware

Kompüterin əsas avadanlıqlarının işləməsi, onların kantrol edilməsi, xarab olma və ya xəta vəziyyətləri üçün bildirimlər vermə kimi mühüm prosesləri yerinə yetirən vahiddir. BIOS ROM ( Read Only Memory ) Yaddaşda saxlanılan Daimi bir Software-dir ( Proqram ).

BIOS Batareykası CMOS deyilən chipsetdə yerləşib BIOS Tənzimləmələrini yaddaşda saxlayaraq silinməsini əngəlləyir. Batareyka çıxarılsa və ya enerjisi bitsə CMOS-dakı məlumatlar silinəcəkdir.

( məsələn vaxt və saat məlumatı )

Müxtəlif marakalarda Bios və Boot Menu-a giriş:

1. Hp – f10 Bios f9 Boot Menu
2. Dell – f2 Bios Delete Boot Menu
3. Lenovo, Acer, Asus – f2 Bios f12 Boot

Qeyd: Əgər notebooklarda bu düymələrlə daxil olmasa solda aşağıda olan FN düyməsi ilə eyni anda basmaq lazımdır bu Funksional düymələrə.

Məs: FN + F2

Həmçinin sonradan Bios Menu-da bu Funksional düymələrin yerlərini dəyişmək olur.

Əgər PC SSD yaddaş ilədirsə Restart zamanı Ə.S. Çox tez açıldığına görə Bios və Boot Menuya bəzən girməyə vaxt tapa bilmirik, buna görə də Control Panelə daxil olaraq Battery prametrlərinə daxil olub Fast Boot xassəsini söndürürük.

Bios-da idarə etmə düymələri:

F6 və ya –

F5 və ya +

F10 Save edir.

Kompüter açıldıqda BiOs-un ilk oxuduğu ( read ) qurğuların ardıcıllığı:

1. HDD/ SSD
2. CD/DVD
3. USB
4. Ethernet və s.

Biz yuxarıda ki Bios idarə etmə düyməlıri ilə Usb-ni birinci sıraya gətirib save edirik ki biz rahat şəkildə Windows-u yaza bilməyimiz üçün Kompüter ilk Flashı oxusun. Formatı atıb ə.s. Yüklədikdən sonra bunu əvvəlki vəziyyətə gətirməliyik ki kompüter Windows setup-n; yenidən başlatmaq əvəzinə Birbaşa yüklədiyimiz windows 10-u açsın. Burada məntiq odur ki Bios ilk olaraq HDD-ni boot edəcək hansı ki biz oraya Windows 10-u setup etmisdik.

Firmware növləri:

1.Legacy- max 2Tb dəstəkləyir. 4 disk yaratmaq olur | 1 sistem 3 primary ( şəxsi ) . Bios menudan Security Disable edirik. Bu MBR formatdır. Köhnə kompüterlər ( ana platası zəif ) bu format tipini dəstəkləyir. Bu texnologiya növü ilə format zamanı ekran nisbətən Croplanmış halda və zəif görüntü olur.

2.UEFI – 2Tb-dən yüksək dəstəkləyir. 128 ədəd disq yaratmaq mümkündür. 4 sistem və 124 Primary disq. Security Boot- Enable edirik. Bu format növü isə GPT formatdır, yeni kompeterlərdə mümkündür, format zamanı ekran geniş və təmiz görüntüyə sahib olur.

ROM firmware texnologiyası elektron cihazların işini idarə etmək və sabitlik təmin etmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Düzgün yazılmış və optimallaşdırılmış firmware cihazın performansını artırır, təhlükəsizlik səviyyəsini yüksəldir və istismar müddətini uzadır. ROM firmware haqqında dərin biliklər cihazların təkmilləşdirilməsi və onların funksionallığının daha yaxşı anlaşılması üçün mühüm vasitədir. Bu sahədə yeniliklər texnologiyanın gələcəyinə birbaşa təsir edir.

Müasir dövrdə rəqəmsal məlumatların idarə olunması üçün fayl sistemləri əsas rola malikdir. Kompüter və digər rəqəmsal cihazların yaddaşlarında saxlanılan məlumatların düzgün idarə edilməsi və təşkil olunması məhz fayl sistemləri vasitəsilə həyata keçirilir. Bu yazıda FAT32, exFAT və NTFS kimi geniş istifadə olunan fayl sistemlərini nəzərdən keçirəcəyik, onların xüsusiyyətlərini və hansı hallarda istifadəyə daha uyğun olduqlarını araşdıracağıq.

Fayl sistemləri kompüter yaddaşında məlumatların necə təşkil olunacağını və idarə ediləcəyini müəyyən edir. Onlar məlumatların diskdə necə yazıldığını, saxlanıldığını və oxunduğunu tənzimləyir. Əsas məqsəd məlumatların effektiv və təhlükəsiz idarəsini təmin etməkdir.

Əməliyyat sistemində verilənləri diskdə saxlamaq üçün istifadə olunan fayl sistemləri 3 yerə bölünür:

1.NTFS

2.exFAT

3.Fat32

Bu sistemlər Formatlaşdırma zamanı disqdə yaranan dataların sturukdurudur.Yəni faylı disqdə saxlayarkən Əməliyyat sistemi həmin faylı tapıb-oxumaq üçün gərəkli olan informasiyanı bu 3 file sistemindən birində yerləşdirir. Məs Windows əməliyyat sistemində Fat və NTFS file sistemləri mövcuddur.

Kompüterdə usb flash kartlarımızı format edərkən onun hansı file sistemində işləməsini tənzimləmək üçün format zamanı file sistemini istədiyimiz kimi seçə bilərik. Bundan sonra isə o flash kart məs: NTFS seçsək o file sistemi ilə işləyəcək və onun funksiyalarını dəstəkləyəcəkdir.

USB Flash kartın formatından bir görüntü:

Fat32

Fat16 file sisteminin yerini almışdır. Max 4Gb qədər həcmində file yükləmək olur bu file sistemini istifadə edən yaddaş kartları və disklərə. Windows, macOS və Linux əməliyyat sistemləri bu file sistemini dəstəkləyir. Buna görədə adətən Flash kartlar zavoddan Fat32 file sistemi ilə gəlir ki bir çox platforma bu file sistemini dəstəkləyir. Həmçinin 8Tb-dan çox olan diskləri dəstəkləmir bu file sistemi.

• 1996-cı ildə Microsoft tərəfindən təqdim edilib.
• Kiçik həcmli fayllarla işləyən köhnə sistemlər və USB disklər üçün əlverişlidir.

ExFat

2006-cı ildə Microsoft tərəfindən təqdim olunub. Bu file sistemində heçbir limit yoxdur. Fat32 file sisteminin inkişaf etdirilmiş versiyonudur. FAT32 ilə müqayisədə daha böyük faylları və bölmələri dəstəkləyir. Maksimum fayl ölçüsü: 16 EB (praktik olaraq cihazdan asılıdır). SSD, SD kartlar və portativ yaddaş cihazlarında geniş istifadə olunur. Həm Windows, həm də macOS ilə uyğunluq. Böyük həcmli multimedia faylları üçün ideal seçimdir. Adətən playstationa hər hansı bir file köçürtmək üçün istifadə olunur. Apple cihazlarda Fat32 disk və flash kartları həm oxumaq həmdə yazmaq mümkündür.

Exfat İstifadə halları: Multimediyalar, oyunlar və müasir portativ cihazlar.

Sadəcə windows əməliyyat sistemini istifadə edənlər üçün NFTS file sistemi kifayətdir.

NFTS

Microsoft tərəfindən Windows NT ailəsi üçün hazırlanıb. Windows ilə uyumludur, yəni windowsdaki c və d diski belə NFTS file sistemi ilə işləyir. Həmçinin tv,mobil cihazlar, Xbox konsolları da bu formatı dəstəkləyir.

• Fayl ölçüsündə və bölmə ölçüsündə praktik məhdudiyyət yoxdur.
• Təkmilləşdirilmiş təhlükəsizlik və şifrələmə funksiyaları.
• Geri qaytarılma (recovery) və icazələr sistemi.
• Təhlükəsizlik və file yükləməyə limit qoymaq,
• qeyd dəftəri kimi xassələriylə daha çox tanınır.

Daha çox Windows əməliyyat sistemləri, serverlər və böyük həcmli məlumatlar Kompleks fayl strukturları və yüksək səviyyəli təhlükəsizlik tələb edən sistemlər üçün uyğundur, lakin MacOS cihazlarda ancaq Read olaraq işləyir, MacOS üzərində yazmaq üçün əlavə proqramlar tələb olunur.

NTFS fayl sistemin ən üstün cəhətlərindən biri windowsda papkaları paylaşanda həmin papka və onun içindəki fayllara xüsusi icazə və qadağalar verə bilirik.

Bunu NTFS Security Permission-lar ilə təyin edirik, aşağıdakı cədvəldə NTFS ilə icazə və qadağalar verərkən seçə biləcəyimiz accesslər göstərilib.

Ən yüksək icazə Full Controldur, Modify ilə əsas fərqi Full Control haqlarına sahib biri kiminsə paylaşılmış papka və resusrlara olan icazəsini ala bilər və ya tam tərsi. Bir sözlə papkadan istədiyi adamı ata bilər.

Fayl Sistemlərinin Müqayisəsi

Hər bir fayl sisteminin spesifik istifadə halları var. Seçim ehtiyaclarınıza və cihazlarınıza uyğun olmalıdır. Texniki tələbləri nəzərə alaraq, fayl sistemlərindən ən optimal şəkildə istifadə etmək mümkündür.

Fayl sistemlərinin düzgün seçimi istifadəçilərin məlumatları effektiv və təhlükəsiz şəkildə idarə etməsini təmin edir. FAT32 kimi klassik fayl sistemləri sadə və kiçik layihələr üçün əlverişli olsa da, NTFS daha mürəkkəb və geniş miqyaslı istifadə halları üçün daha uyğundur. exFAT isə portativ və müasir cihazlarda ideal seçim olaraq qarşımıza çıxır. Bu məqalədə verilən məlumatlar, sizin ehtiyaclarınıza uyğun fayl sistemini seçməyinizə kömək edəcək. Fayl sistemlərinin funksionallıqları ilə tanış olmaq texnoloji biliklərinizi daha da genişləndirəcək.

Kompüterlərin Yaddaş Qurğuları

Kompüter və serverlərdə adətən 2 cür yaddaş olur bir daxili yaddaş (RAM, ROM, HDD və ya SSD) , bir də xarici yaddaş (USB Flash, CD/DVD, External USB HDD, SD CARD, SAN və ya NAS)

Daxili yaddaş qurğuları

Volatile Memory

RAM (Random Access Memory): operativ yaddaş deyilir, müvəqqəti yaddaşdır, quruluşca SO-DIMM və DIMM olmaqla iki cür olur. 2-4-6-8-12-16-32gb həcmlərində ola bilir. Volatile memory sayılır, Bu yaddaş tipi enerjidən asılıdır, yəni enerji kəsiləndə məlumatların itirilməsinə səbəb olur. Əsasən, əsasən kompüter və ya server işləmə zamanı məlumatları özündə saxlayır. Kompüter açıldıqda, əməliyyat sistemi və proqramlar RAM-da yüklənir. Unutmamaq lazımdır ki RAM-ın sürəti, sistemin performansına birbaşa təsir edir. RAM-ın iki əsas növü var: DRAM (Dynamic RAM) və SRAM (Static RAM). Statik çox sürətlidir amma bahalıdır, kompüterlərdə biz DRAM işlədirik.

Non-volatile Memory

ROM (Read-Only Memory): Bu daimi yaddaşdır, kompüter açılanda istifadə olunan və dəyişdirilə bilməyən proqramları saxlayır. ROM, enerji kəsiləndə də məlumatları saxlayır. Bu, ROM-un non-volatile (daimi) yaddaş növü olduğunu göstərir. ROM-da saxlanan məlumatlar, adətən, sistemin açılışında və fəaliyyətində zəruri olan proqramları, məsələn, BIOS (Basic Input/Output System), UEFI, firmware-i əhatə edir.

ROM

• Məqsədi: Sistem üçün vacib proqramların və əməliyyatların saxlanması. ROM yaddaşı əsasən dəyişdirilməyən məlumatları saxlamaq üçün nəzərdə tutulub.
• Xüsusiyyətləri:
  • Yalnız oxuma funksiyasını dəstəkləyir.
  • Elektrik enerjisi kəsildikdə məlumatlar qorunub saxlanılır.
• Növü: PROM (Programmed ROM), EPROM (Erasable PROM), EEPROM (Electrically Erasable PROM).
• İstifadə halları: BIOS/UEFI sistemlərində və bəzi xüsusi cihazlarda.

KOMPÜTERİN SABİT YADDAŞ QURĞULARI

Kompüterdə faylları,dataları, ram-da icra olunan proqramları Prosessor Kompüterdə daimi olaraq saxlaması üçün Sabit bir disqə ehtiyacı vardır. Daimi yaddaş bir və ya bir neçə sabit disqdən ibarət ola bilər.

Kompüterin əsas Sabit yaddaş qurğuları bunlardır:

   SSD və HDD

İndi isə bu sabit disqlərə və onların arasındakı fərqlərə nəzər yetirək.

Sabit Disk (HDD – Hard Disk Drive):

Məlumatları maqnit disklərdə saxlayan ənənəvi sabit yaddaş cihazıdır. Köhnə texnologiyadır, işləmə mexanizmi CD disklər kimidir, Bu mexaniki qurğular yüksək tutum təqdim edir, lakin SSD-lərə nisbətən daha yavaş işləyir, səs-küylüdür, zərbəyə davamlı deyildir. Lakin Recovery etmək SSD-ə nəzərən daha asandır, əgər yerə düşməsə uzun ömürlüdür, uzun müddət işləyə bilir. 2.5 inch (for notebook) və 3.5 (PC) inch ölçülərində olur. Sürətinin ölçü vahidi RPM-dir.

Hard disk –Sərt Disq və ya Vincehstr da deyirlər bəzən. Kompüter işləyərkən dataların yazılıb saxlanılması və yenidən oxunması işləri üçün olan Yaddaş qurğularından biridir. Köhnə texnologiyadır (13.09.1956). İşləmə mexanizmi CD/DVD Disqlərin iş prinsipinə bənzəyir. Belə desək Hard Disq bir neçə sabit disqin birləşməsindən ibarət Mexaniki yaddaş qurğusudur. HDD-də Recovery ( silinən filelları geri qaytarma) mümkündür.  Ölçüsü isə Notebookda 2.5 inch, PC-də isə 3.5 inch-dir. Daha əvvəl qeyd etmişdik ki HDD bir neçə disqin birləşməsindən ibarət yaddaş qurğusudur. Və burada dönən disqlərin sürətini ölçən Vahid RPM (Revolutions Per Minute) adlanır. HDD-in sürəti RPM vahdi ilə ölçülür.RPM rəqəmi (7200 rpm) nə qədər böyükdürsə bir o qədər sürətlidir.

Solid State Disk (SSD):

Flash yaddaşdan istifadə edərək məlumatları saxlayır. İşləmə mexanizmi usb flash kartlar kimidir. Bu elektronik yaddaş qurğuları HDD-lərlə müqayisədə 10 dəfə daha sürətlidir, daha az enerji istidadə edir və daha səssizdir, zərbəyə davamlıdır, lakin HDD-ə nəzərən daha bahalıdır, yazma-oxuma ömrü daha qısadır, recovery etmək çətindir. Qoşulma interfeysinə görə 3 yerə bölünür – mSata, M2 və NVMe. NVMe SSD-lər PCI-Express portu ilə qoşulur, M2 və mSata SSD-lərdən 6 qat daha sürətlidir.

Qoşulma (interface)  və sürət baxımdan 3 növü var:

1. mSata SSD – Sata II və Sata III kabeli ilə qoşulur. Standart kvadrat 2.5 inch ölçüyə sahibdir. Sürəti max 600Mb/s-dir.
2. M2 SSD – Sata III və ya M2 konnektoru olan PCI-E prortu ilə ana plataya qoşulur. Uzun ensiz formaya sahibdir. Sürət və performans baxımdan Normal mSata SSD ilə eynidir. Sadəcə daha az yer tutur.
3. NVMe SSD – sadəcə PCI-E protu ilə qoşulur. M2 və mSata SSD-dən 6qat daha sürətlidir (3500-5000Mb/s). Göürünüş olaraq M2 SSD ilə eynidir amma.

2 cür SSD mövcuddur

1. DRAM SSD
2. NAND (Flash) SSD

DRAM (SDRAM) SSD – elektrik enerjisi olmadan işləyə bilməz. İstifadəsi çox azdır.

Flash (NAND) SSD-lər isə enerji olmadan belə məlumatı saxlaya bilir. Batareyka ehtiyacı olmadığı üçün çox geniş yayılmışdır. Bu bildiyimiz sərt disq ölçülərindədir.

FLASH SSD lər də DRAM disklər kimi mexaniki parçadan təşkil olunmadığına görə çox böyük oxuma yazma sürətinə sahibdirlər.Mexaniki sərt disklərdə  təkər sürəti nə qədər böyük olsada disk gecikmə və axtarma vaxt aparır.Buna görədə SSD-lərin disk  gecikmə və axtarma sürəti yox deyəbiləcəyimiz qədər kiçikdir.Ancaq FLASH SSD lər DRAM SSD lərə nisbətən daha yavaş işləyirlər.

SSD və HDD əsas fərqləri:

SSD

Avantajları: daha az enerji aparır, daha sürətlidir (10dəfə), daha səssiz, daha yığcamdır, çəkisi azdır(40qr), zərbəyə davamlıdır,aşağı gecikmə vaxtına (0.1ms) sahibdir.

Dezavantajları: Çox bahalıdır, recovery çox çətindir( Səbəb TRIM texnologiyasına görə), yaddaş tipi MLC olduğu üçün Yenidən yazma dövrü məhdud saydadır. Məsələn 10 min dəfə yazılıb-pozulduqdan sonra SSD kartdakı Modullar sıradan çıxa bilər. Ona görə də çox böyük bir yaddaşa sahip SSD alarkən yaxşı düşünmək lazımdır. Çünki o qiymətə sürəti zəif olsa belə qat-qat daha çox yaddaşa sahib HDD almaq olar.

HDD 

Avantajlar: recovery mümkündür, ucuzdur, daha çox yaddaşa sahib ola bilir (6Tb qədər). Yazma ömrü SSD-ə nəzərən daha uzundur.

Dezavantajları: zərbəyə, sarsıntıya və maqnit dalğalarına qarşı davamsız olduğu üçün tez sıradan çıxa bilər, böyük və ağırdır(450qr), sürəti (max 150Mb/s) zəifdir. Write və Read proseslərində Səs çox gəlir, daha çox enerji (6-8 watt) aparır, daha çox isinir, gecikmə zamanı SSD-ə nəzərən yüksəkdir (10ms.).

Sürət və Performans fərqi örnəklərlə :

50Gb file HDD disqə yazmaq 15dəq SSD-ə isə 3dəq bəs edəcəkdir, Əməliyyat Sistemi ( Windows 10) əyər SSD disqə yüklənibsə həmin PC təxminən 10sn-dən az müddətdə, HDD-ə yüklənibsə taxminən 1dəq müddətində Kompüter tam açılacaqdır.

Nəticə: Qısa olaraq hər bir halda müasir texnologiya olan SSD disqlər mexaniki disqlərə görə çox yaxşıdır. Ən azı Ə.S yüklənməsi,önəmli proqramların sürətli açılması üçün PC 120Gb bir M2 NVMe SSD olmağı böyük bir avantajdır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi SSD-lərin oxuma-yazma ömürləri HDD-ə nəzərən daha az (10-15min arası) olduğu üçün çox istifadə etmədiyimiz şəxsi məlumatları,faylları saxlamaq üçün bir ədəd də HDD olmağı məsləhətdir.

M2, NVME SSD VƏ MSATA SSD ARALARINDAKİ FƏRQLƏR

Normal mSata SSD 2.5 inch ölçüyə və kvadrat bir görüntüyə sahib ikən Standart M2 və M2 NVMe SSD isə Ram-a bənzər görünüşü ilə birbaşa  Ana plataya taxıla bilən ən son texnologiya sahib yaddaş kartıdır.

Normal SSD Sata III kabeli ilə Ana plataya qoşularkən, M2 NVMe SSD isə birbaşa olaraq PCI-E portu ilə Ana plataya taxılır və kompüterdə daha az yer tutur. Sürəti saniyədə 3500Mb ,PCI-E portu isə 4gb ilə max 8gb qədər qalxa bilir. Normal mSata və M2 SSD-dən 6qat daha sürətlidir. mSata SSD və M2 Sata SSD saniyədə max 600Mb sürətə malikdir. Performans olaraq demək olarki eynidir. Sadəcə ölçüləri fərqlidir. Qısaca kompüterdə az yer tutması, səliqəli görüntü və yüksək sürət üçün M2 NVMe SSD ən yaxşı seçimdir.

M2 SSD ilə M2 NVMe SSD bir-birinə bənzəyir. Aralarındaki tək fərq NVMe olanı daha sürətlidir. File Transfer sürəti 3500Mb qədər qalxa bilir. Standart M2 SSD isə 300-600Mb arasında dəyişir. M2 Sata (Mini Sata SSD) həm Sata III həmdə PCI-E konnektorlarını dəstəkləyir. mSata isə sadəcə Sata portunu dəstəkləyir, Həmçinin Google-da NVMe to USB adapter axtararaq Enclosure alıb xarici yaddaş kartı kimi də istifadə edə bilərik

M2 NVMe SSD kartlar sadəcə böyük file transferləri üçün əhəmiyyətlidir. (Böyük ölçüdə şəkil və video məsələn ) Əgər gündəlik işlər üçün istifadə edəcəyiksə NVMe SSD-lərin çox baha olduğunu nəzərə alsaq M2 Sata Və Normal mSata SSD işimizi artıqlamısyla görəcəkdir.

mSata – Sata II və Sata III (max 600Mb/s) konnektorları ilə ana plataya

Qoşulur. Kvadrat böyük bir ölçüyə (2.5 inch) sahipdir. Köhnə nəsil

SSD Disq növüdür NVMe M2 SSD-lərə görə sürəti çox aşağıdır (max 560 Mb/s)

Qiyməti münasibdir, köhnəvə ucuz  kompüterlər üçün nəzərdə tutulub.

M2 SSD – Xarici görünüş olaraq NVMe SSD-ə bənzəyir, lakin ondan fərqli olaraq

Bu SSD həm Sata konnektoru ilə həmdə PCI express portu ilə ana plataya birləşdirilə bilir.

M2 SSD Sürət və performans baxımdan standart mSata SSD ilə eynidir (up yo 560Mb/s). mSata SSD-dən

Fərqli olaraq əlavədən naqil qarışıqlığı yaratmır, adətən kiçik ölçülü notebook və kompüterlər üçün nəzərdə tutulub.

Nvme SSD – Yalnız PCI express portu ilə qoşulur. Balaca ölçüyə sahibdir

. Naqil qarışıqlığı yaratmır. M2 və mSata SSD-dən 6dəfə daha sürətlidir. Performansı yüksəkdir. Ən müasir standartlara cavab verən yeni nəsil kompüterlər üçün nəzərdə tutulub. Çox yaxşı bir kulerə ehtiyac vardır.

Sürəti PCI express portunun növünə görə dəyişib məsələn PCI-E 3.0-da təxminən saniyədə 3500Mb, PCI-E portunda isə maksimum 5000Mb/s-dir.

Keş Yaddaşı (Cache Memory)

• Məqsədi: Ən çox istifadə edilən məlumatlara daha sürətli giriş təmin etmək üçün prosessor ilə RAM arasında vasitəçi rolunu oynayır.
• Xüsusiyyətləri:
  • Çox kiçik həcmli, lakin yüksək sürətli yaddaşdır.
  • Prosessorun işini sürətləndirir.

VRAM (Video RAM)

• Məqsədi: Qrafik kartlarında istifadə olunan xüsusi yaddaşdır.
• Xüsusiyyətləri:
  • Görüntü məlumatlarının emalı və saxlanmasını təmin edir.
  • Yüksək keyfiyyətli qrafiklər və oyunlar üçün vacibdir.

Xarici yaddaş qurğuları

90-cı illərdə istifadə olunan Floppy Disqlər, 2000-ci illərin başlarında istifadə olunan CD-DVD Disqlər var idi. Bunlar artıq demək olar ki istifadə olunmur, Günümüzdə USB Flash kartlar, SD Cardlar və External HDD və SSD disqlər daha çox istifadə olunur.

Bunlar daha çox ev mühitində və ya iş yerlərində şəxsi istifadə üçün nəzərdə tutulub, korporativ mühitlərdə isə Dataların həcmi çox olduğundan bunların yerlərinə Fiziki Server avadanlıqları, NAS, DAS və SAN kimi Storage texnologiyaları daha çox istifadə olunur.

RAID

RAID (Redundant Array of Independent Disks) Texnologiyası datalarımızı qorumaq üçün üçün bir neçə disqi məntiqi olaraq birləşdirib performansı və təhlükəsizliyi artırmağa kömək edir. Ən çox istifadə olunan 13 ədəd Raid növü vardır ki biz bunlardan raid 0,1,5,6 və 10 kimi raid növlərini productionda istifadə edirik.

Raid qurarkən biz özümüzə sual verməliyik bizə Sürət-performans lazımdır, yoxsa dataların təhlükısizliyi, ya da Cost bizim üçün nə qədər önəmlidir. Bundan sonra bizə özümüzə uyğun Raid növünü seçib qura bilərik.

Raid qurarkən disqləri düzgün seçmək çox önəmlidir. SATA, SAS Sərt disqlərin RPM sürətləri, həmçinin SSD Disqlərin sürət və həcmlərinin eyni olması yaxşıdır, əks halda biri sürətli bir zəif olarsa Raid ən aşağı nədirsə onunla hesablayır, bu da bizə sərf etmir.

RAID-nin müxtəlif növləri

Məsələn biz əgər sürət və performans istəyiriksə Raid 0 qura bilərik, burada biz Striping ediriik, yəni məlumatlarımızı kiçik hissələrə bölərək birdən çox disqə yazmış oluruq. Bu da bizə performans baxımından yüksək sürət verir. Məsələn 2 ədəd 1tb hdd raid 0 etsək, 2tb sürətli bir storage əldə etmiş oluruq amma disqlərdən biri yanarsa Fault Tolerance yoxdur, data itgisi olacaq.

Ola bilər ki biz sürət deyil də Data təhlükəsizliyi Xəta toleransı istəyə bilərik o zaman biz Raid 1 işlədə bilərik, burada isə Mirroring ediirik, yəni məlumatlarımız hər bir disqə aynalama kimi tam olaraq kopyalanır. Bunun isə əsas üstün cəhəti disqlərdən biri sıradan çıxarsa digəri işlədiyi üçün məlumat itgisi olmayacaqdır.

RAID 5 Striping with Parity

Productionda isə ən çox istifadə olunan RAID növlərindən biri Raid 5-dir. Burada ən az 3 hard disk lazımdır bizə. 3 ədəd 1tb disqimiz olsa bu bizə ümumi olaraq 2tb-lıq bir storage verəcək, 1 disqi əksik etdiyi üçün cost olaraq bu bizə biraz bahalı olur amma qarşılığında isə bizə datalarımızın yüksək səviyyədə təhlükəsizliyini verir. Raid 5 parity texnologiyası ilə işləyir, yəni hər disqdə digər disqlərdə olan dataların bir parity-si saxlanılır, disqlərdən biri xarab olduqda digər parity-lərdən dataları rebuilding edə bilirik. Block level stripping edir, sectorlardakı blokları klonlayır.

Avantajları – Raid 0 kimi olmasa da Read sürəti artır, performanslıdır. məlumat etibarlığını təmin edir. Hot Spare dəstəkləyir, Raid qrupunda olan disqlərdən biri xarab olanda ehtiyatda olan boşda duran bu disq onun yerinə keçib avtomatik işləyir və rebuilding prosesi gedir.

Hot Swap dəstəkləyir, disqlərdən biri xarab oldu yerindəcə elə o an xarab disqi alıb dəyişə bilirik.

Dezavantajları – Birdən çox disq xarab olarsa məlumatlar həmişəlik silinir (Data Recovery firmaları od qiymətinə geri qaytara bilir amma), Rebuilding Bərpa zamanı uzundur. Məsələn Raid 1-ə nəzərən ümumi disqlərin sayında dala düşürük, daha baha başa gəlmiş olur. Parity-lərin hesablandığı üçün yazma sürəti nisbətən zəif olur.

Nəticə olaraq deyə bilərik ki Raid bir backup deyil, texnologiyadır, heçbir raid növü 100% data təhlükəsizliyini təmin etmir, o sadəcə müəyyən səviyyədə disqlər üçün fault tolerance-ı təmin edir. Məsələn RAID 5 bir URE adlı Error var ki bununla raid də olan bütün disqlərdə ki məlumatlar anidən silinə bilər, əgər sizə maraqlı olsa bunu bir araşdırın. Bu kimi problemlərə görə Reliable Data üçün biz hərzaman risq qrupunda olan kritiki sayılan önəmli datalarımızı hər zaman başqa bir yerə cross backup olaraq external bir storage da atmalıyıq, hətta mümkünsə disaster recovery üçün Geo-Location olaraq başqa bir ölkə və ya şəhərdə bir yerdə backuplarımızı saxlamalıyıq ki, Bakıda təbii fəlakət olarsa ən azından datalarımız digər şəhərdə və ya ölkədə olan storage-də qalmış olsun. Bir sözlə Raidi biz sadəcə disklərin performansını, sürətini artırmaq və müəyyən qədər də olsa hard disklərin xəta toleransını təmin etmək üçün istifadə edirik.

Kompüter yaddaş qurğuları texnologiyanın inkişafı ilə paralel olaraq daha sürətli, daha etibarlı və daha geniş həcmli olur. Hər bir yaddaş növü spesifik tələblərə cavab verir: HDD-lər daha böyük məlumat həcmini ucuz qiymətə saxlamaq üçün, SSD-lər isə sürət və performans üçün idealdır. Xarici yaddaş qurğuları isə məlumatların daşınmasını və ehtiyat nüsxələrinin saxlanmasını asanlaşdırır. Ən uyğun yaddaş qurğusunu seçmək, istifadə ehtiyaclarınıza və büdcənizə əsaslanmalıdır. Bu biliklər məlumatların idarə edilməsini daha effektiv edəcək.

Kompüterdə  Ana plata o qədər mühüm komponentdir ki adətən Ram, Prosessor və s. Vacib qurğuları Update ( Yüksəltmək üçün ) edərkən Ana platanı nəzərə alıb etməliyik ki onu dəstəkləsin və əməliyyat sistemi xətalar verməsin. Ana Plata ingilis dilində Standart PC-lər üçün bəzən System board,Planar Board, Base Board, Main Board , Apple Kompüterlər üçün isə Logic Card və ya qısa olaraq Mobo  olaraq da adlanır.

Ana lövhə daxildən sistem blokunun korpusuna bərkidilir, bunun üçün də lövhə tipinə görə korpusa uyğun gəlməlidir. Notebook üçün ayrı, Sistem Bloku üçün isə ayrı ölçüdə Ana Plata olur. Notebook Plataları digərlərinə nisbətən daha bahalıdır. Bazarda ən çox HP, MSI ,Asus, Gigabyte, Arock, Biostar, Evga və s. Motherboardlara rast gəlinir.

Ana Plata Markasını “Aida64, Belarc Advisor və ya CPU-Z” kimi proqramlarla həmçinin Win+R ilə CMD proqramını açıb orada “wmic csproduct get name”,identifyingnumber,uuid  yazılarını axtarış əmrini verərək də öyrənə bilərik. Əlavə olaraq Win+R ilə “dxdiag” və ya “msinfo32.exe” yazıb da axtarış verərək System Summary bölməsinə daxil olaraq da öyrənmək mümkündür.

Ana Platanın tərkib hissəsi, ona aid olan qurğular

Ana plata müxtəlif hissələr və portlardan ibarətdir:

1. Prosessor yuvası (CPU Socket): CPU-nu yerləşdirən əsas hissədir. Hər ana plata yalnız müəyyən növ prosessorlarla uyğun gəlir.
2. RAM Yuvaları: Operativ yaddaş modulları bu yuvalara qoşulur. RAM yuvalarının sayı və növü (məsələn, DDR4, DDR5) ana platanın modelindən asılıdır.
3. PCIe Slotlar: Video kart, genişləndirmə kartları və digər periferik qurğular üçün istifadə olunur.
4. Saxlama Cihazı Portları: SSD və HDD-ləri qoşmaq üçün SATA və ya NVMe M.2 portları mövcuddur.
5. İ/O Portları: USB, Ethernet, HDMI və digər interfeyslər vasitəsilə xarici qurğular birləşdirilir.

Ana platalar müxtəlif ölçülərdə mövcuddur: ATX, Micro-ATX və Mini-ITX. Daha böyük platalar daha çox port və genişləndirmə imkanları təqdim edir.

Ana plata üzərində olan əsas komponentlər:

• Xüsusi yuvaya yerləşdirilmiş Prosessor və onuN soyudulması üçün Kuler ( ventilyator )
• Keş yaddaşı mikrosxeması
• Ram-ları yerləşdirmək üçün modullar DIMM və ya SO-DIMM portları.
• Giriş-Çıxış Portları, Xarici cihazları qoşmaq üçün portlar bloku ( Usb, CD, HDD, Mouse, Printer və s. )
• BİOS mikrosxemi və onun tənzimləmələrini, həmçinin elektron saatı yadda saxlaması üçün CMOS tipli mikro sxem və ona enerji verən batereyka. Bu mikrosxem ROM yaddaşda saxlanıldğı üçün dəyişdirilə və silinə bilməz istifadəçilər tərəfindən. BIOS proqramını mikrosxemlərə İstehsalçılar ( Hp, Asus ) yerləşdirir.
• Kompüteri idarə etmək üçün digər mikrosxemlər, elektronikalar.
• IDE və ATA- CD-Rom üçün, SATA II və SATA III – Sabit Yaddaş qurğularını qoşmaq üçün,
• PCI- ethernet kart,səs kartı və s, PCI- EXPRESS hansı ki bu prortla biz M2 SSD, Videokarta və s qurğuları yerləşdirə bilərik,

• Qida Bloku Üçün Güc kabeli ( 12V ) hansı ki bu kabel vasitəsilə Əsas Lövhədə olan fasiləsiz işləyən,daim enerjiyə ehtiyacı olan mühüm avadanlıqlara ( məs: Ram ) enerji ötürür.
• Case Ön Panel Pinləri – Sistem blokunun qabağında olan Power və Reset Düymələri, həmçinin HDD və Power Led işıqlarının işləməsi üçün konnektor Pinlər. Əlavə olaraq burada Medya fileları üçün xarici Usb və Aux port Pinləri də ola bilər.

Qeyd: Bu Avadanlıqlar üçün olan Portlar OnBoard sistemi adlanan texnologiya ilə gəlir. Yəni xarici giriş-çıxış portları Plataya bərkidilib.  Amma Ram, Videokarta, Prosessor və s. Əsas avadanlıqlar müəyyən portlar ilə çıxarıb yenidən taxmaq mümkündür. Notebooklarda da artıq bu avadanlıqları kabellər və ya portlar vasitəsi ilə dəyişmək  mümkündür. Ram və ya Videokarta Onboard yox xüsusi SO-DIMM və PCI-E portu birləşdirilb ki istədiyimiz vaxt onu taxıb-çıxara və ya dəyişdirə bilək.

Şinlər

Ana lövhənın bütün komponentləri bir-birilə informasiya mübadiləsini aparan keçirici xətlərlə birləşdirilib. Bu cür keçirici xətlər birlikdə informasiya şini və ya sadəcə şin adlanır.

Şin xətlər üç tipə bölünür:

1. Verilənlər şini.
2. Ünvanların şini.
3. İdarəetmələr şini.

Bu cür şinlərdən savayı, FK-nın özünün funksiyalarını yerinə yetirən xüsusi şinlər qrupu da var:

1. Sistem şinləri;
2. Keş-yaddaş şinləri;
3. Əməli yaddaşda informasiya mübadiləsi aparan şinlər;
4. Çıxış və giriş şinləri.

Chipset

Ana plata üzərindəki komponentlər arasındaki data transferini kontrol edən vahidə Chipset deyilir. Və bu chipset birbaşa olaraq kompüterin işləmə sürətinə təsir edir. Beləliklə Chipset – South Bridges (Usb, PCI, PCI-E və PSU-Qida bloku idarəsi ) və North Bridge ( Ram, PCI və AGP ) olmaqlar iki yerə ayrılır.

Bazarda populyar Chipset istehsalçıları: İntel, Amd, SIS, Via.

Bu Chipsetlər birbaşa olaraq ana platanın qiymətinə təsir edirlər.

Bandwith

Biz daha əvvəl demişdik ki Kompüterin əsas komponentləri və ya xarici qurğular ( flash) arasındakı Data Transferi Prosesi Data yolunda baş verir. Və bu yolda Bant Genişliyi ( Bandwith ) termini ortaya cixir ki bu da Vahid zamanda göndərilə biləcək Data Miqdarına deylir. Yəni Chipsetdəki BandWith nəqədər böyükdürsə bir o qədər çox data qəbul edib, göndərə bilərik.

Ana Plata Növləri

Ana Platının quruluşca 4 növü vardır:

1. XT (215mm x 330mm ) – ilk fərdi PC üçün. Bu Ana lövhədə Prosessor Onboard olaraq gəldiyi üçün bir problem olduqda bütöv Ana Platanı dəyişmək lazım idi.
2. AT ( 350mm x 305mm ) AT-dən sonra gəldi ATX-ə bənzəyir. Üzərində AGP, PCI və ISA data yolları vardır. PS/2 portu yoxdur. Amma prosessoru dəyişmək mümkündür.
3. ATX ( Standart 305mm x 244mm ) ATX Ana Platının bir çox növü vardır: Mini,Flex,Micro,Standart, Extended və Workstation hansi ki Bu ana plataya bir neçə prosessor, ram və video karta taxıla bilər. Şirkətlər üçün super kompeterlər kimi istifadəyə nəzərdə tutulmuşdur. Ümumiyyətlə ATX Ana Lövhələr Digərlərindən fərqi onun üzərində daha çox Portlar yerləşdirilmişdir.

4. BTX ( 325mm x 267mm ) – Daha üstün proessoru soyutma sisteminə ( Kuler ) sahibdir. Əlavə olaraq Pico və Micro BTX quruluşa sahib Ana Platalar da vardır.

Bu fərq ana platın quruluş fərqi, yuva ölçüləri, şurup yerləri, port girişləri və panel bağlayıcı kimi faktorlardan ibarətdir.

Ana Platanın Seçilməsi

Ana plata seçərkən diqqət edilməli məqamlar:

• Prosessor və RAM uyğunluğu.
• Genişləndirmə imkanları (əlavə qurğular üçün slotlar).
• Quraşdırılacaq korpusun ölçüsü ilə uyğunluq.
• Soyutma və enerji təchizatı tələbləri.

Ana plata alarkən diqqət edilməsi gərəkən mövzular:

1. Ölçüsünü və Quruluş Növünü ( Məs: ATX ) dəqiqləşdirməliyik. Örnək olaraq Standart ATX Ana platası Full Tower Standart Case-ə yerləşərkən, Extended Tipli ATX MotherBoard Adi Sistem Bloklarına Sığmaya bilər.
2. Portların sayının bizə önəmi. Hansı portlar gələcəkdə bizə lazım ola bilər. Ona qərar verməliyik.
3. Hansı Proessoru, Xarici Videokartanı ( MX, GTX və ya RTX, Ryzen ) və Neçəlik Ram taxacağımızı bilməliyik və ona görə Ana Plata seçməliyik. Əlavə Ram slotu olan seçmək məsləhətdir ki gələcək də aldığımız Ram çatmasa Update edə bilək.

Ana plata kompüterin işləməsi üçün zəruri olan bütün komponentləri bir araya gətirən əsas hissədir. Düzgün seçilmiş motherboard həm sistemin performansını artırır, həm də gələcəkdə genişləndirmə imkanlarını təmin edir. Müasir ana platalar funksionallıq, enerji effektivliyi və dayanıqlılıq baxımından çox inkişaf etmişdir. Oxucuların ehtiyaclarına uyğun ana plata seçməsinə kömək etmək məqsədilə bu məqalə ümid edirəm faydalı olacaq.

CPU– Central Process Unit – Mərkəzi əməliyyatlar modulu.

Prosessor– kompüter üzərində edilən bütün arfimetik və məntiqi əməliyyatlar bu qurğu tərəfindən reallaşdırılır və nəzarət edilir.

Prosessorlar Ana Platının üzərində yerləşən CPU yuvasına ( Prosessor Socketi ) yerləşdirilir.

Prosessor kompüterin beyni sayılır, PC-də bütün əməliyyatları bu vahid yerinə yetirir. Ona görə həddindən artıq qızdığı üçün CPU üzərində Termopasta çəkilir,

Sink və Fan yerləşdirilir ki daim onu soyutsun.

Video Kart

Video kart, digər adı ilə GPU (Graphics Processing Unit), kompüterin qrafik emalı və vizual çıxış proseslərini idarə edən mühüm bir komponentdir. Oyun oynamaq, video redaktə etmək, 3D modelləşdirmə və süni intellekt tətbiqlərində yüksək performans tələb edən əməliyyatlar üçün əvəzolunmazdır.

Video Kartın İş Prinsipi

Video kart, prosessordan aldığı məlumatları sürətlə emal edərək görüntüyə çevirir və monitora ötürür. Bu, xüsusilə oyunlarda yüksək keyfiyyətli qrafika və axıcı görüntü təmin etmək üçün vacibdir. Video kartlar yüksək hesablama gücü sayəsində paralel prosesləri effektiv şəkildə idarə edir.

Videokarta- kompüterin ekranına (monitora) görüntünü ötürmək, yüksək qrafiki proqram və oyunların istifadəsi zamanı yüksək Performans almaq üçün kompüterin ən mühüm avadanlıqlarından biridir.

Videokartaya Qrafiki prosessor (GPU-Graphic Process Unit), Display Adapter və ya ekran kartı da deyilir.

Videokartalar 4 Əsas hissədən ibarətdir:

1. VGA Bios- Videokartanın işləməsi üçün lazım olan komandalara sahibdir. VGA BİOS Videokartanın hansı işi və onu nə zaman edəcəyini təyin

2. GPU |Graphics Processing Unit- grafiki prosessor vahididir. Bu videokartaların beynidir, Bütün qrafik əməliyyatlar burada həyata keçirilir. Bu əsas prosessora təsir etmədən birbaşa özü kompüterdəki bütün görüntü proseslərini və görüntünü hesablamalrını aparır. GPU performansı onun Nüvəsinin saatda olan sürətindən asılıdır. Bu sürət 250 Mhz ilə 4Ghz arasında dəyişməkdədir. 

3. Video RAM- GPU görüntünü bu yaddaşın üzərində yaradır. Videokartanın işləməsi üçün lazım olan yaddaş qurğusudur. Gb-la ölçülür. 128Mb ilə 8Gb arasında dəyişir. GPU üçün müvəqqəti məlumat saxlama sahəsidir. VRAM həcmi yüksək olan kartlar daha detallı və yüksək keyfiyyətli görüntüləri daha sürətli işlədə bilir.

Məsələn 4k bir görüntüyə sahib oyun üçün ən az 8Gb yaddaşa sahib Videokarta olmalıdır.

2003-dən etibarən Video kartların yaddaşı DDR texnologiyalarından istifadə edərək daha da

gücləndirildi.

Ən son DDR5 texnologiya sahib Videokarta yaddaşların sürəti isə 3400-5600Mhz arasında dəyişməkdədir. Videokartın Resolutions və Piksel Dərinliyi xassələri də bu yaddaşdan çox istifadə edir. Bu xassələr nə qədər yüksək olan ekrana ötürülən görüntü bir o qədər canlı və net olacaqdır.

4. RAMDAC- Rəqəmsal Analoq çeviricidir. O data göndərmə, data çevirmə sürətini və ən əsas da Ekran yenilənmə (refresh rate) sürətini təyin edir. Bu sürət Hz ilə ölçülür. Gamer-lar üçün ideal tezlik 120Hz-dən başlayır. Yəni oyun və ya videonun görüntüsü əgər dəstəkləyirsə saniyədə 120 dəfə yenilənəcəkdir.

GPU və CPU arasındakı fərq:

CPU-kompüterin mərkəzi prosessor vahididir, yəni əsas beynidir. Ana platada olur. Kompüterdə əməliyyat sistemi üzərində etdiyimiz bütün əməliyyatları və hesablamaları o yerinə yetirir. GPU-a görə daha yavaşdır, Ram çox istifadə edir.

GPU-isə yuxarıda dediyimiz kimi sadəcə görüntünü sürətli və yüksək keyfiyyətdə ekrana ötürmək üçün olan Videokartanın beynidir,prosessorudur. O CPU-dan fərqli olaraq ancaq RAM ilə işləmir Xarici Videokartalarda öz yaddaşı olduğundan təkbaşına sürətli bir şəkildə görüntü əməliyyatlarını yerinə yetirir.

Qeyd: Əgər kompüterin monitoruna görüntü gəlmirsə problem Videokarta da ola bilər.

Kompüterdəki görüntü keyfiyyəti həm Monitordan həm də ekran kartından asılıdır. Səbəb yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Resolutions və piksel dərinliyi kimi mühüm xüsusiyyətlər video kartanın yaddaşından asılı olduğu üçün. Videokartanın yaddaşı isə onun fiziki quruluşundan asılıdır və qiymətinə təsir edir.

Ona görə də Videokartalar fiziki quruluşuna və maliyyətinə görə 2 cür olur:

1. İnteqrasiya olunmuş Daxili Videokarta (İnternal İntel) – Onboard tiplidir. Yəni Videokarta ana plataya bərkidilib. Öz yaddaşı yoxdur. Performans lazım olan Dizayn və Oyun üçün əlverişsizdir. Əgər istəsək Kompüterin BIOS tənzimlənmələrindən Daxili videokartanı Disable edib Yeni bir xarici Videokarta alıb onu PCI-EXPRESS portu ilə Ana plataya qoşaraq işlədə bilərik.

2. Xarici Videokarta (External Nvidia) – Xarici bir yuva (socket) vasitəsilə Ana Plataya birləşdirilib. Onun öz yaddaşı vardır. Məs: Geforce GTX 480 2Gb

Adətən Xarici Videokartalar kompüterə VLB,AGP,PCI, xarici ISA və PCI-Express portları vasitəsilə qrafiki yazı və görüntünü ötürür. Həmçinin bəzi kompüterlərdə Ana platada Chipsetin üzərində də inteqrasiya olunmuş şəkildə də qarşımıza çıxa bilir. Buna Daxili Videokarta deyilir. Daxili Videokarta Paylaşımlı bir ekran kartıdır, yəni bu videokartaların öz yaddaşı olmadığı üçün Ram yaddaşından istifadə edərək ( bu zaman ram yaddaşı azaldığı üçün Performans düşə bilər) Paylaşımlı bir şəkildə işləyəcəkdir.

Video Kart İstehsalçıları

Ən məşhur GPU istehsalçıları NVIDIA və AMD-dir. NVIDIA, RTX seriyası ilə süni intellekt dəstəyi və ray tracing (işıq izləmə) texnologiyası təqdim edir. AMD isə güclü performansı münasib qiymətlərlə təmin edir.

Biz kompüterimizin Videokartası hakkında məlumat əldə etmək istəyiriksə Run proqramında “dxdiag” komandasını axtarış edərək, Task Manager (Ctr+Shift+Esc) GPU bölməsinə daxil olaraq və ya 3-cü partiya proqramlardan (məs: GPU-Z) istifadə edərək əldə edə bilərik.

Run>dxdiag komandası ilə:

Task manager ilə:

Video kart kompüter performansının əsas elementlərindən biridir. Doğru GPU seçimi oyun təcrübəsini artırmaqla yanaşı, yaradıcılıq və iş məhsuldarlığını da optimallaşdırır. İstifadə tələblərinə uyğun bir model seçərək həm cari, həm də gələcək ehtiyaclarınızı qarşılayan bir həll tapa bilərsiniz. GPU-nun gücü ilə texnologiyanın imkanlarını maksimum səviyyədə dəyərləndirin!

Videokarta gücü Ana platadan alır və demək olar ki o kompüterdə ən çox enerji aparan avadanlıqdır.

Enerji sərfiyatına görə Videokartalar 2 yerə ayrılır:

1. PCI-EXPRESS Porta sahib 6 pinli 75w enerji sərfiyatına sahib
2. Birbaşa Ana plataya qoşulu olan 8 pinli 150w enerji aparan

Görüntünü Videokartadan Monitora ötürmə girişləri

Kompüterdə görüntü monitora ötürülməsi üçün Videokarta üzərində və ya Ana platada aşağıdakı

portlar mövcuddur:

VGA-Out, HDMI-Out, DVI Out, Display Port, Mini HDMI Out, TV-Out, Component Out, S- Video və Tv-In

Video kart və ana plata üzərində olan bu portlar vasitəsilə kompüterin ekran görüntüsünü ikinci və daha çox monitora ötürmək mümkündür. Bu portlardan görüntünü ən yaxşı ötürən (4k və daha yuxarı) HDMI və Thunderbolt (USB-C bənzəyir şimşək işarəsi olur) çıxış portlarıdır.

Görüntünü ötürdükdən sonra Windows əməliyyat sistemində ekran görüntümüzü digər monitora istədiyimiz kimi paylaşa bilərik :

ekranı klonlama, tək ekran görüntüsü və ya ekranı genişlətmə kimi xassələri.

Bu funksiyaları Windows + P Qısa yol düymələrilə çox sürətli bir şəkildə də icra edə bilərik.

GPU-lar müasir texnologiyanın ayrılmaz bir hissəsi olaraq, yalnız qrafik emalı üçün deyil, həm də yüksək performanslı hesablamalar üçün geniş istifadə edilir. İstər oyunçu, istər dizayner, istərsə də elm sahəsində çalışan biri olun, ehtiyaclarınıza uyğun GPU seçimi işinizi daha sürətli və effektiv edə bilər. Müasir GPU-ların gücü ilə yaradıcılığınızı və məhsuldarlığınızı maksimum səviyyəyə qaldıra bilərsiniz.

Qida Bloku (Power Supply) Nədir və Necə Seçilməlidir?

Qida blokuna İngilis dilində Power Supply, Rus dilində isə Blok pitaniya deyilir.

Qida bloku (Power Supply Unit – PSU), kompüterin müxtəlif komponentlərinə enerji təmin edən mühüm bir hissədir. PSU şəbəkədən aldığı enerjini emal edərək anakart, prosessor, sərt disk və digər komponentlər üçün uyğun gərginliyə çevirir. Kompüter sisteminin stabil və təhlükəsiz işləməsi üçün düzgün seçilmiş qida bloku əvəzolunmazdır. Qısa olaraq desəm Kompüter üçün elektrik enerjisini lazımi qurğulara paylayan bir hissədir.

Qida Blokunun İş Prinsipi

Qida bloku əsasən şəbəkə elektrik enerjisini (AC) kompüter komponentlərinin istifadə edə biləcəyi birbaşa cərəyan (DC) enerjisinə çevirir. Bu zaman enerjinin təhlükəsiz və stabil şəkildə ötürülməsi üçün müxtəlif filtrlər və tənzimləmə mexanizmləri istifadə olunur.

Qida Bloku necə işləyir?

AC İnput 220V enerjini alır lazımi cihazlara DC Output olaraq 3.5v , 5v , 12v və s. Çevirərək paylayır.

Məsələn: Motherboard-a 12V, Harddisk-ə 5V, Cooler-ə 3.3V və s.

Bu qida blokları Standart ATX sahibdirlər.

Power Suply alarkən əsasən onun Watt gücünə diqqət etməliyik. Watt nə qədər çox olsa o qədər çox

qurğuya enerji ötürə bilər. Bir sözlə watt nə qədər yüksək olsa o qida bloku bir o qədər yaxşıdır.

Hal-hazırda 250watt, 300watt, 500watt və s. qida blokları mövcuddur.

Dizaynerlər, Gamerlər və digər ağır proqramlar istifadə edən insanlar adətən ən yüksək Watt olan Qida blokları alırlar. Çünki onlar çox güclü Prosessorlardan (Core i9) və Xarici Video Kartlardan (RTX) istifadə edirlər, ona görə onların qurğularına daha çox enerji paylanması lazım olduğu üçün yüksək watt dəyərinə sahib Power Suply seçim edirlər.

Qida Blokunun kabelləri:

Serverlərdə isə həmişə iki ədəd qida bloku olur ki biri sıradan çıxdıqda digəri avtomatik işləsin. Sıradan çıxmış Qida Blokunun qulpundan tutub rahatlıqla çıxarıb dəyişə bilərik.

Bu qida blokları isə Flex ATX standartına sahibdirlər.

Enerjini ötürmə növünə görə Qida Blokları iki yerə ayrılır:

• Single Rail – qida bloku içərisində sadəcə bir ədəd ötürücü kabel

Məsələn 220V enerjini o bir ədəd kabel alır müxtəlif kabellər vasitəsilə Hardisk, Video Karta, CD-Rom və s. Qurğulara paylayır.

• Multi Rail – qida blokunda isə çoxlu kabellər var və hər cihazlara fərqli kabel enerjini paylayır. Yəni biri xarab olsa kabellərdən heç olmasa digərləri işləyəcək, tamamilə bütün kompüterin işi dayanmayacaqdır.

Qeyd: Multi Rail Qida Bloku daha əlverişlidir. Amma onun Performansa heç bir dəxlisi yoxdur. Hər ikisi də eyni keyfiyyətdə enerjini paylayır.

Önəmli Qeyd: Əyər bizim ölkədə 220V elektrik cərəyanı paylanırsa biz də PC-nin qida blokunda 220V olan hissəsinə qoşmalıyıq kabeli, əks halda o yana bilər.

Məsələn Amerika 110-120V arası olur Cərəyan. Mütləq buna diqqət etməliyik.

Notebooklarda isə onların adapterlərində bu Volt avtomatik tənzimləndiyi üçün heç bir qorxusu yoxdur.

Power Supply kompüterinizin əsas enerjisini təmin edən və sistemin stabilliyini qoruyan həyati bir komponentdir. Keyfiyyətli və düzgün güc təchizatı seçimi ilə cihazınızın uzunömürlülüyünü və etibarlılığını təmin edə bilərsiniz. Unutmayın ki, güc təchizatı sistemin digər hissələri ilə uyğun olmalı və gələcəkdə ehtiyac duyulacaq modernizasiyanı dəstəkləməlidir. Optimal seçimlə cihazınızın performansını maksimum səviyyəyə qaldırmaq mümkündür.

Qida Bloku Necə Seçilməlidir?

1. Tələb olunan gücü hesablayın:
   • Prosessor, GPU, RAM və digər komponentlərin enerji tələbatını nəzərə alaraq gücü müəyyənləşdirin. Online PSU kalkulyatorlarından istifadə edə bilərsiniz.
2. Effektivliyə diqqət edin:
   • Daha yüksək effektivlik dərəcəsi olan PSU uzun müddətdə elektrik enerjisinə qənaət və daha az istilik yaranmasını təmin edəcək.
3. Brend və keyfiyyət:
   • Tanınmış istehsalçılardan keyfiyyətli qida blokları seçmək, sisteminizin daha stabil işləməsinə zəmanət verir.

Qida bloku kompüterin ürəyi kimi sistemin stabil və təhlükəsiz işləməsini təmin edir. Doğru PSU seçimi yalnız cari ehtiyacları deyil, həm də gələcəkdə planlaşdırılan modernizasiyanı nəzərə almalıdır. Enerji təchizatı seçərkən keyfiyyət, güc və effektivlik balansını qoruyaraq cihazınızın uzunömürlü və etibarlı olmasını təmin edə bilərsiniz.

RAM cihazın sürətli və stabil işləməsi üçün əvəzolunmaz bir komponentdir. Doğru RAM seçimi proqramların daha tez yüklənməsi, çoxlu tapşırıqların eyni vaxtda icrası və ümumi sistem performansının artırılmasında mühüm rol oynayır. İstifadə etdiyiniz cihazın növü və gündəlik tələbləriniz əsasında uyğun RAM seçərək, həm sürət, həm də məhsuldarlıq baxımından cihazınızı optimallaşdıra bilərsiniz. Texnologiyanın inkişafı ilə RAM növləri də daha güclü və çevik hala gəlib. Buna görə də ehtiyaclarınıza cavab verən ən yaxşı seçimi etməyə diqqət göstərin.